ამირ ნადერი: მოძრაობაში, კინოს სიყვარულით და ურყევი სულით

ამირ ნადერი მოძრაობაშია. ირანელ კინორეჟისორს WhatsApp-ის მეშვეობით დავუკავშირდი თებერვლის ერთ ცივ დილას, ანუ, ყოველ შემთხვევაში, დილა იყო იქ, სადაც მე ვიმყოფებოდი. ის რომიდან მირეკავს, რაც მისი ევროპული ტურის მეორე გაჩერებაა, სადაც ის კინემატოგრაფიის გაკვეთილებს ასწავლის. ყოველ ქვეყანაში, რომელსაც სტუმრობს, მეუბნება ის, სასწავლო პროგრამას იმ კონკრეტული ერის კინოისტორიის ირგვლივ აწყობს. ეს არის პედაგოგიური მიდგომა, რომელიც ზუსტად ასახავს კინორეჟისორის კოსმოპოლიტიზმს, რომელმაც ფილმები გადაიღო შეერთებულ შტატებში, იაპონიასა და იტალიაში და რომელსაც შესაძლოა ავსტრალიაშიც სურდეს ფილმის გადაღება. „თუ შევძლებ,“ მეუბნება ის. „თუ არა, მაინც გავაგრძელებ.“ ეს შეუპოვარი მონდომება ამირ ნადერის ცხოვრებას განსაზღვრავს, დაწყებული მისი ირანში გადაღებული ფილმებით, რომელთა მცირე ნაწილიც ამ თვის დასაწყისში Metrograph-ში აჩვენეს. მამამისი მის დაბადებამდე გარდაიცვალა, ნადერის დედა კი ხუთი წლის ასაკში გარდაიცვალა. ბავშვობაში აბადანში მისი დროებითი სამუშაოები, რომლებითაც თავის გატანას ცდილობდა, მოიცავდა ყინულის ბლოკების გაყიდვას, რაც დაუვიწყარად არის დრამატიზებული მის 1984 წლის კლასიკად ქცეულ ფილმში „მორბენალი“ (Devandeh), ასევე სოდის გაყიდვას ადგილობრივ კინოთეატრში. სწორედ იქ აღმოაჩინა ნადერიმ თავისი მოწოდება. „თავიდანვე ვიცოდი, რომ ჩემი ოცნება იქ არის, იმ ეკრანზე.“ ნადერის დაუოკებელმა წყურვილმა კინოს მიმართ ის მიიყვანა ისეთი ავტორების შემოქმედების აღმოჩენამდე, რომლებზეც დღემდე პატივისცემით საუბრობს: ფორდი, ჰიუსტონი, მიზოგუჩი, ოფიულსი და ოძუ. თუმცა, ის არ კმაყოფილდება მხოლოდ კანონიკური ნამუშევრების განდიდებით, როგორც განმანათლებელი. ის თავის სტუდენტებს უძღვება ისეთი კინორეჟისორებისა და სცენარისტებისკენ, როგორებიც არიან ბენ ჰექტი და ბილი უაილდერი, რომელთა სიუჟეტური სტრუქტურის გაგება მათთვის შეიძლება ინსტრუქციული აღმოჩნდეს, რადგან ისინი საკუთარ შემოქმედებით ხმას პოულობენ. ეს არის მიდგომა, რომელიც უპირატესობას ანიჭებს დისციპლინას უყურადღებოდ აწყობილი კადრების ნაცვლად, რაც, ნადერის თქმით, თანამედროვე მსოფლიო კინოს შემოქმედებით ჰომოგენურობას უწყობს ხელს. ამ მიდგომიდან გამომდინარე, ნადერი მსჯელობს: „მე შემიძლია, ვფიქრობ, სულ მცირე 50 რეჟისორი შევქმნა მსოფლიოში.“ ნადერის საკუთარმა შემოქმედებამ ირანული ახალი ტალღის პერიოდში მისი ლეგენდა უზრუნველყო თავისი ერის კინემატოგრაფიულ ისტორიაში, დაწყებული მისი 1974 წლის დიპტიქით: „ჰარმონიკა“ (Sazdahani) და „ლოდინი“ (Entezar). სამი სრულმეტრაჟიანი ფილმის შექმნის შემდეგ, რომლებიც სტუდიური სისტემის ეგიდით იქნა წარმოებული, ნადერის დაფიქრების მომენტი ჰქონდა „ტანგსირის“ გადაღებისას, რომელიც სადეღ ჩუბაქის 1963 წლის რომანის მისი მასშტაბური ადაპტაცია იყო. „ერთ ღამეს, ახალგაზრდა ვიყავი, მთვრალი და წვიმაში, ვუთხარი საკუთარ თავს: „ამირ, რა გინდა რომ გააკეთო? ამ გზით გინდა წასვლა? თუ ამ გზით წახვალ, ვერაფერს მიიღებ. რა გინდა რომ გააკეთო?“ მე ვუთხარი: „მინდა ჩემი გზით ვიარო.“ მიუხედავად იმისა, რომ ნადერის გატაცება ადამიანური შეუპოვრობის ღირსებით აშკარაა „ტანგსირში“, ფორმალისტურმა ექსპრესიონიზმმა, რომელიც მისი შემდგომი ნამუშევრების მახასიათებელი იყო, ის საერთაშორისო ფესტივალების ფავორიტად აქცია, „მორბენალით“, რომელიც ირანის რევოლუციის შემდგომი კინოს მთავარი ნაწარმოებია. ეს ფილმი ბაჰრამ ბეიზაიემ დაამონტაჟა, რომელიც თავისთავად ლეგენდა იყო და დეკემბერში გარდაიცვალა. ის, ნადერისთან ერთად, Metrograph-ში გამართული რეტროსპექტივის თემა იყო. მათ ურთიერთობაზე საუბრისას, ნადერი ძირითადად კინოს მიმართ გაზიარებულ ნათესაობაზე საუბრობს, რომელიც ბეიზაის გარდაცვალებამდე ცოტა ხნით ადრე „Sunset Boulevard“-ზე საუბრით დასრულდა. თავშეკავებული, მაგრამ შესამჩნევი მწუხარებით, ამირმა ბეიზაი აღწერა, როგორც ენის „ოსტატი“, რომლის „გული, გრძნობები და ტვინი“ განუყოფელი იყო მისი ირანული იდენტობისგან. მიუხედავად იმისა, რომ თავისი ირანული მემკვიდრეობით ამაყობს, ბატონი ნადერის ქვეყნიდან წასვლა მისი ამბიციების დაკმაყოფილების დაუოკებელი მოთხოვნილებით იყო განპირობებული. ნიუ-იორკში პირველად 1970-იან წლებში ჩასვლის შემდეგ, ის იქ გადავიდა 1989 წელს ფილმის „წყალი, ქარი, მტვერი“ (Ab, Bhad, Khak) გამოსვლის შემდეგ და ოთხი სრულმეტრაჟიანი ფილმი გადაიღო, დაწყებული 1993 წლის „მანჰეტენი ციფრებით“ (Manhattan by Numbers). ეს ფილმი, რომელიც ამ თვეში Film Forum-ში იქნება ნაჩვენები მათი „Tenement Stories“ პროგრამის ფარგლებში, წარმოადგენს მხატვრული ბრძოლის მუდმივ ალეგორიას „დიდი ვაშლის“ (ნიუ-იორკის მეტაფორა) ამაო რბოლაში, რომელიც ამავდროულად ასახავს მანჰეტენს ჯულიანის ეპოქის გენტრიფიკაციის ზღვარზე. ნადერის ნიუ-იორკული ტეტრალოგია თანდათან ვიწროვდება მოცულობით, რაც კულმინაციას აღწევს მის ყველაზე კლაუსტროფობიულ და რადიკალურ სრულმეტრაჟიან ფილმში, „ხმის ბარიერი“ (Sound Barrier, 2005), ყრუ-მუნჯი ბიჭის შესახებ, რომელიც ცდილობს გარდაცვლილი დედის ბოლო ცნობილი ჩანაწერის მოპოვებას. თუ „მანჰეტენი ციფრებით“ მხატვრული მთლიანობის შენარჩუნების გამოწვევების მეტაფორაა, „ხმის ბარიერი“ არქივს წარმოაჩენს, როგორც არასტაბილურ სივრცეს პირადი იდენტობის (ხელახლა) ასაგებად. ამ კონტექსტში, ბატონი ნადერი სიამაყით საუბრობს თავის ირანულ მემკვიდრეობაზე, მაგრამ არასოდეს დაბრუნებულა თავის ქვეყანაში. „ძალიან დავშორდი ჩემს წარსულს, გეოგრაფიულად,“ მითხრა მან. „მაგრამ ჩემი გული იქ არის.“ პოლიტიკური არეულობა, რომელმაც ქვეყანა გასული დეკემბრის აჯანყებების შემდეგ შეძრა...