ბერლინალე: პოლიტიკური დაძაბულობა, ცენზურის შიში და „ყვითელი წერილების“ მრავალმხრივი გზავნილი

ბერლინალეს 2025 წლის გამოცემამდე ცოტა ხნით ადრე, ფესტივალის ახლად დანიშნულმა ხელმძღვანელმა ტრიცია ტატლმა ხმამაღლა ისაუბრა იმ კინორეჟისორებზე, რომლებიც თავს არიდებენ ღონისძიებას პოლიტიკური ზეწოლის გამო ცენზურის შიშით. 2024 წლის გამოცემა გერმანელი პოლიტიკოსების მიერ დასრულდა, რომლებმაც ღიად დაგმეს ჯილდოს მფლობელი ფილმის „სხვა მიწა არ არის“ (No Other Land) გუნდი „ანტისემიტიზმის“ ბრალდებით – ეს ყველაფერი არმანდო იანუჩის სცენარის მსგავსი სცენით დასრულდა, როდესაც დახურვის ცერემონიაზე ერთმა „მწვანეების“ პოლიტიკოსმა განაცხადა, რომ ის მხოლოდ ისრაელელ თანარეჟისორებს უკრავდა ტაშს და არა პალესტინელებს – და გაჩნდა შიშები, რომ ახალი ხელმძღვანელი ყველაფერს გააკეთებდა დაპირისპირების შესაზღუდად. თანამდებობაზე მისი მეორე რაუნდის განმავლობაში, ტატლის თავისუფალი სიტყვის მხარდამჭერი განცხადებები შეიცვალა წუხილით, რომ პოლიტიკა ფილმებს ჩრდილავდა, ასევე ჟიურის პრეზიდენტმა და რამდენიმე ცნობილმა სტუმარმა „აპოლიტიკური“ ნამუშევრების მხარდაჭერა გამოხატეს. ეს, უდავოდ, ყველაზე ირონიული კონტექსტია „ოქროს დათვის“ გადასაცემად დრამისთვის, რომელიც ავტორიტარიზმის წინააღმდეგ გამოსვლის აუცილებლობასა და იმ პირად ფასზე მოგვითხრობს, რასაც ნებისმიერი არტისტი იხდის, ვინც ამ მიზნით იყენებს საკუთარ პლატფორმას. რეჟისორ და თანასცენარისტ ილქერ ჩათაქის (İlker Çatak) ოსკარზე ნომინირებული ფილმის „მასწავლებლის ოთახი“ (The Teachers’ Lounge) შემდეგი ნამუშევარი ტოვებს სატირულ სოციალურ ალეგორიას გულწრფელი საოჯახო დრამის სასარგებლოდ, თუმცა მისი მიდგომა კულტურული კომენტარის თვალსაზრისით ისეთივე პირდაპირი რჩება. ყველაფერი მოულოდნელად ხდება: ანკარაში მათი უახლესი სპექტაკლის პრემიერის შემდეგ, ვარსკვლავ დერიას (Derya, რომელსაც ოზგი ნამალი - Özgü Namal ასრულებს) და მის დრამატურგ მეუღლეს აზიზს (Aziz, რომელსაც ტანსუ ბიჩერი - Tansu Biçer ასრულებს) ცოტა დრო რჩებათ, რომ აღნიშნონ ბრწყინვალე რეცენზიები და ხმაურიანი მიღება, სანამ პრემიერა დასრულდება. ორივე თურქეთის მთავრობის ღია კრიტიკოსია და დერიას გაბედული გადაწყვეტილება, არ გადაეღო სურათი დამსწრე მაღალი რანგის პოლიტიკოსთან, წყვილისთვის ჯაჭვურ რეაქციას იწყებს. აზიზი – რომელიც დღისით უნივერსიტეტის ლექტორია – კიდევ უფრო აღიზიანებს ხელისუფლებას, როდესაც სტუდენტებს გაკვეთილიდან უშვებს გარეთ მიმდინარე ანტისამთავრობო დემონსტრაციებზე დასასწრებად. აზიზს თითქმის მაშინვე ათავისუფლებენ, რამდენიმე კოლეგასთან ერთად, რომლებსაც ასევე მემარცხენე შეხედულებებს აბრალებენ, ხოლო მისი პიესები დერიას თეატრალური დასის რეპერტუარიდან იშლება. მალევე, დერია სხვა პიესის რეპეტიციაზე მიდის, მაგრამ მას სალაროს ზონის მიღმა არ უშვებენ; ის ასევე ჩუმად გაათავისუფლეს თანამდებობიდან და შეცვალეს, რადგან ხელისუფლებაში მყოფთათვის უმნიშვნელო საყვედურიც კი გამოთქვა. თავიანთ თინეიჯერ ქალიშვილთან ერთად, წყვილს სხვა გზა არ რჩებათ, გარდა ხარჯების შემცირებისა და სტამბოლში აზიზის დედასთან გადასვლისა. რაც უფრო ვშორდები „ყვითელ წერილებს“ („Yellow Letters“) – რომლის სათაურიც იმ ბოროტმომასწავებელ სამთავრობო კორესპონდენციას ეფუძნება, რომელსაც ორივე ავლენს – მით უფრო ვრწმუნდები, რომ მისი ყველაზე გაბედული ფორმალური ხრიკი ძირს უთხრის მის ანტიავტორიტარული პოზიციის გავლენას. თურქეთში ასეთი კრიტიკული ფილმისთვის დაფინანსების მოპოვების სირთულეების გამო, ჩათაქმა ფილმი გერმანიაში გადაიღო და არც ჰქონდა მისი დამალვის განზრახვა; ტიტრებში აღნიშნულია, რომ ბერლინი და ჰამბურგი შესაბამისად ანკარისა და სტამბოლის შემცვლელები არიან. პროტესტები, რომლებზეც პერსონაჟები დადიან, რეალური პრო-პალესტინური დემონსტრაციებია, რომლებიც გადაღების დროს ორივე ქალაქის ირგვლივ გაიმართა, მაგრამ რეჟისორი უამრავ დროშასა და პლაკატს – ბრბოდან ჩანს მრავალი უკრაინისა და სიამაყის (Pride) დროშა – რთავს, რათა შექმნას შთაბეჭდილება უფრო ყოვლისმომცველი პროტესტის შესახებ მთავრობის შიდა და საერთაშორისო წარუმატებლობების წინააღმდეგ. მაგრამ გადაღების ეს კვაზი-პარტიზანული მეთოდი შეუფერებელია ქვეყნის ავტორიტარიზმისკენ სვლის თანმიმდევრული კრიტიკისთვის, როდესაც – სულ მცირე მსოფლიო ასპარეზზე – მათ გაწყვიტეს ყველა დიპლომატიური კავშირი ისრაელთან და ცდილობდნენ თავი წარმოეჩინათ უკრაინის მხარეს სამშვიდობო მოლაპარაკებებში, მხოლოდ სიამაყის (Pride) დროშები მოქმედებდნენ, როგორც ამ მთავრობის მავნე საშინაო პოლიტიკის შეხსენება. ამ მომენტებში ნათელი ხდება, რომ კინორეჟისორს არ აინტერესებს ერთი კონკრეტული ქვეყნის ძლიერი ლიდერის მმართველობისკენ სვლა, არამედ ის მიზანმიმართულად არასპეციფიკურ ფონს – ორი ევროპული ქალაქი, რომელიც ორ სხვას წარმოადგენს – იყენებს იმის დასაფიქსირებლად, თუ რამდენად ახლოს არიან ერები მსგავსი მოვლენების საკუთარ ზღურბლზე ხილვასთან. და იმის გააზრების შემდეგ, რომ ამ ფაშისტური სახელმწიფოს სპეციფიკა იმდენი სიცარიელით არის დაწერილი, რომ აუდიტორიას შეუძლია საკუთარი ქვეყნების ეროვნული პოლიტიკური კრიზისები ამ დრამაზე გადაიტანოს, პროექტი გაცილებით უფრო მორცხვი და იმდენად არაავთენტური ჩანს, რამდენადაც მისი მიზანმიმართულად უცნაური გარემო. ამ თვალსაზრისით, შესაძლოა, ეს იყო იდეალური „ოქროს დათვის“ გამარჯვებული ამ „აპოლიტიკური“ ბერლინალესთვის: ის გვთავაზობს ილუზიას, რომ არტისტი ხმამაღლა საუბრობს და ცვლილებებს ახდენს, მაგრამ ყველაფერს რეალობისგან საკმარისად შორს ინახავს, რათა არავის ემუქრებოდეს უხერხული სიმართლის მოსმენა. თუმცა, როდესაც მსოფლიო ასპარეზი უკანა პლანზე რჩება და დრამა ოჯახური სახლის სიახლოვეში გადადის, ის გაცილებით ამაღელვებელი ხდება. ვინაიდან ნარატივის ეს ასპექტები კარიერასა და პირად ფინანსებს ეხება, „ყვითელი წერილები“ უფრო ღრმად იკვლევს ხმამაღლა საუბრის აუცილებლობას, თუნდაც ეს მუდმივად გიჯდებოდეთ საბაზისო საარსებო მინიმუმის გამომუშავების შესაძლებლობას. ერთ აპ