1959 წლის ერთ კვირა საღამოს, ტორონტოში მცხოვრებმა ახალგაზრდა მარკეტინგული კვლევის სპეციალისტმა თავისი მეზობელი „გაზის შუქის“ (Gaslight) განმეორებით ჩვენებაზე გაგზავნა. როდესაც მეზობელი სახლში დაბრუნდა, დონ მაკუილიამსმა ელემენტარული შეკითხვა დაუსვა: ღირს ნახვა? „დიახ“, უპასუხა მეგობარმა. „მაგრამ რაც ნამდვილად უნდა ნახო, ეს მოკლემეტრაჟიანი ფილმია“. მეორე დღეს, მაკუილიამსი კინოთეატრში დაბრუნდა და ნორმან მაკლარენის „სერენალის“ (Serenal, 1959) წინ აღმოჩნდა – ფილმზე დაკაწრული ექსპერიმენტული ნამუშევარი, რომელსაც თავად რეჟისორი მოგვიანებით თავის ყველაზე ცუდ ნამუშევრად მიიჩნევდა. მაკუილიამსისთვის კი პირიქით იყო. ფილმმა, რომელიც სტომატოლოგის ვიბრაციული ბურღით პირდაპირ 16 მმ ფირზე იყო ამოტვიფრული, დაანგრია ყველაფერი, რასაც ის კინოდ მიიჩნევდა. „ბავშვობაში „ფანტაზია“ (Fantasia) მქონდა ნანახი“, იხსენებს ის, „მაგრამ „სერენალი“ სრულიად აბსტრაქტული იყო. მან მთლიანად თავდაყირა დააყენა ჩემი წარმოდგენები კინოს შესახებ“. სწორედ ამ ერთმა მოკლემეტრაჟიანმა ფილმმა განსაზღვრა ყველაფერი, რაც შემდეგ მოჰყვა: ათწლეულობით მუშაობა კანადის ეროვნულ კინო საბჭოსთან (National Film Board of Canada - NFB) და მის გარშემო, ცხოვრება, რომელიც დოკუმენტურსა და ანიმაციას შორის მერყეობდა, და როლი, როგორც შემთხვევითი, ისე მიზანმიმართული, NFB-ის მეხსიერების ერთ-ერთი ყველაზე ჯიუტი მცველის. ათწლეულების განმავლობაში, მაკუილიამსი თავისუფლად გადადიოდა დოკუმენტურ და ექსპერიმენტულ ნამუშევრებს შორის, ხშირად აერთიანებდა ცოცხალ კადრებს, არქივებსა და ანიმაციას ისეთ ფილმებში, როგორიცაა „შემოქმედებითი პროცესი: ნორმან მაკლარენი“ (Creative Process: Norman McLaren, 1990), „ნორმან მაკლარენი: ანიმატორი მუსიკოსი“ (Norman McLaren: Animated Musician, 2014) და „თერთმეტი ამაღელვებელი მომენტი ეველინ ლამბარტთან ერთად“ (Eleven Moving Moments with Evelyn Lambart, 2017), რომელიც მაკლარენის დიდი ხნის თანამშრომელს მისი ჩრდილიდან გამოსვლაში დაეხმარა. მისი ისტორიული ესე-ფილმები — „გამვლელი“ (The Passerby, 1995), „მეხუთე პროვინცია“ (The Fifth Province, 2003) და „დრო იყო: მოთხრობები კენიის კოლონიის უკანასკნელი დღეებიდან“ (A Time There Was: Stories from the Last Days of Kenya Colony, 2009) — გვერდით უდგას მის ნამუშევარს, როგორც პროდიუსერისა და რედაქტორის, ოსკარზე ნომინირებულ ფილმში „მზის ამოსვლა ტიანანმენის მოედანზე“ (Sunrise Over Tiananmen Square). დაამატეთ წლები, როდესაც ის ნორვეგიაში ექსპერიმენტულ ანიმაციასა და დოკუმენტურ ფილმებს ასწავლიდა, კანადის მწერალთა გილდიის მრავალჯერადი ნომინაციები, ორი Focal Archival-ის ნომინაცია და ხანგრძლივი მოღვაწეობა NFB-ის ანიმაციის სტუდიაში, და მიიღებთ დონალდ მაკუილიამსის პარადოქსს: არა-ანიმატორი, რომელიც ანიმაციის ერთ-ერთი ყველაზე სანდო მცველი გახდა. „დონალდ მაკუილიამსი განასახიერებს NFB-ის რისკის გაწევისა და შემოქმედებითი თანამშრომლობის სულს“, აღნიშნავს სიუზან გუევრემონტი, სამთავრობო კინოკომისარი და NFB-ის თავმჯდომარე. „ათწლეულების განმავლობაში, მან ხელი შეუწყო NFB-ის ამბების თხრობის ჩამოყალიბებას როგორც საკუთარი პოეტური, პიონერული ფილმებით, ასევე NFB-ის ანიმატორებისა და კინორეჟისორების თაობების მენტორობით“. თესლი „სერენალამდე“ დიდი ხნით ადრე დაითესა. ომის დროინდელ ინგლისში ბავშვობაში მაკუილიამსი გაუთავებელ საათებს ატარებდა საოჯახო წიგნის, „ეს საოცარი წლები“ (These Tremendous Years) კითხვაში, რომელიც 1919-1938 წლების ფოტოების კრებული იყო. გვერდები „ჰიტლერით, მკვლელებით, ლინდბერგითა და მსგავსი რამეებით“ იყო გადავსებული და ბიჭი მოიხიბლა ფოტოებით, როგორც ისტორიული არტეფაქტებით, გამოსახულებებით, რომლებიც საკუთარ თავში დროს ატარებდნენ. მამამისმა კიდევ ერთი შრე დაამატა. ომის დროს მან შვილს უთხრა, რომ თუ ოდესმე შანსი მიეცემოდა, აუცილებლად ენახა „დასავლეთის ფრონტზე არაფერი ახალი“ (All Quiet on the Western Front), რადგან ის პირველ მსოფლიო ომს გერმანული მხრიდან აჩვენებდა. როდესაც მაკუილიამსი თერთმეტი წლის იყო, მან ფილმი ადგილობრივი „ე.წ. რწყილების კინოთეატრის“ აბრაზე შენიშნა და შაბათ დღეს მარტო წავიდა. ახალგაზრდა გერმანელი პროტაგონისტის ფრანგი სნაიპერის მიერ მოკვლის ხილვისას მიხვდა, რომ კინო არ იყო მხოლოდ გასართობი; რაღაც უფრო ღრმა იყო სასწორზე, მაშინაც კი, თუ მას ჯერ ვერ ასახელებდა. მოგვიანებით, სამხედრო სამსახურმა აფრიკაში ის ნაირობის ბანაკის ფოტო-ლაბორატორიაში მიიყვანა. მან იყიდა Kodak Retina 35მმ კამერა, თავად ისწავლა ფოტოების დამუშავება და ბეჭდვა და გამოსახულებების დაგროვება დაიწყო. თუმცა, მას არასოდეს მოსვლია აზრად, რომ ეს შეიძლებოდა მისი კარიერა ყოფილიყო. 1950-იანი წლების შუა რიცხვებში ინგლისში დაბრუნებულმა, ჯარში გატარებული დროითა და ბრიტანული რასიზმით გაღიზიანებულმა, თითქმის იმპულსურად გადაწყვიტა წასვლა. ახალი ზელანდიის სახლთან რიგი იდგა; კანადის საიმიგრაციო ოფისში კი არა. „შევედი და ბუკლეტები მოვითხოვე“, იხსენებს ის. „ქალმა ისინი გისოსების ქვეშ გამომიწოდა, შემომხედა და თქვა: „ზემოთ სამედიცინო შემოწმებისთვის““. ერთი დღის შემდეგ, ზედაპირული გამოკვლევის შემდეგ, ექიმმა/საიმიგრაციო ოფიცერმა ჰკითხა, სად უნდოდა წასვლა. მაკუილიამსმა, რომელიც საზღვაო კომპანიაში მუშაობდა, ვანკუვერი შესთავაზა. „არა, ვანკუვერში ბევრი უმუშევარია“, მოვიდა პასუხი. „თქვენ ტორონტოში უნდა წახვიდეთ“. მაკუილიამსმა მხრები აიჩეჩა და თანხმობა განაცხადა. ოთხი თვის შემდეგ, ის გადაკეთებულ სამხედრო გემზე იმყოფებოდა, კანადისკენ მიმავალ გზაზე, ჩავიდა 1956 წლის 23 ოქტომბერს, უნგრეთის რევოლუციის დაწყების დღეს. ერთი კვირის შემდეგ, რაც ის დაეშვა, ბრიტანეთმა, საფრანგეთმა და ისრაელმა სუეცში შეიჭრნენ. ტორონტოში ის სამსახურებიდან სამსახურებში დადიოდა: „ტორონტო დეილი სტარი“ (The Toronto Daily Star), შემდეგ მარკეტინგული კვლევა. არაფერი ზუსტად არ ჯდებოდა. რაც დარჩა, იყო მისი მზარდი კინოფილია, უძრავი და მოძრავი გამოსახულებების მიზიდულობა და ის შემაწუხებელი, აბსტრაქტული პატარა ფილმი სახელად „სერენალი“. ცვლილება სწავლების გზით მოხდა. ბერლინგტონელმა მეგობარმა ოთახი შესთავაზა, თუ ის ჰამილტონის მასწავლებელთა კოლეჯში ჩაირიცხებოდა. მაკუილიამსმა შეთავაზება მიიღო და აღმოჩნდა „წმინდა როსარის“ კათოლიკურ დაწყებით სკოლაში, რომელსაც მონაზვნები ხელმძღვანელობდნენ. NFB-ის ონტარიოს დისტრიბუცია იმ დღეებში გარკვეულწილად არაფორმალური იყო. თანამშრომლები...