ჯონ სმიტი: ხუთი ათწლეული ექსპერიმენტული კინოსა და ფილმი „ჯონ სმიტი ყოფნა“

ავტორი: ჯეიმს ლატიმერი. გამოქვეყნების თარიღი: 14 ივლისი, 2025. ეს სტატია გამოჩნდა „ფილმ ქომენთ ლეთერის“ 2025 წლის 11 ივლისის გამოცემაში, ჩვენს უფასო ყოველკვირეულ ბიულეტენში, რომელიც წარმოგიდგენთ ორიგინალურ კინოკრიტიკასა და წერილებს. გამოიწერეთ ბიულეტენი აქ. „ჯონ სმიტი ყოფნა“ (ჯონ სმიტი, 2024) გასული წლის სექტემბერში, TIFF-ის „ტალღების“ სექციაში პრემიერის შემდეგ, ფილმი „ჯონ სმიტი ყოფნა“ ფესტივალის წრეზე ნამდვილ ტრიუმფს განიცდის, რამაც მოიპოვა პრიზები DOK ლაიფციგში, საერთაშორისო ფესტივალზე „ღამის ნიშნები“ იტალიის ქალაქ ურბინოში; და სხვა მრავალი. ბრიტანელი რეჟისორის სამწლიანი პაუზის შემდეგ პირველი ფილმი არის როგორც მხიარული მოგზაურობა ხანგრძლივ ცხოვრებასა და კარიერაში, ასევე ნათელი დემონსტრაცია იმისა, რომ სმიტის დამახასიათებელი ინტელექტი, იუმორი და კინემატოგრაფიული გამომგონებლობა აგრძელებს გამოხატვის ახალ, გამამხნევებელ გზებს ხუთ ათწლეულზე მეტი ხნის შემდეგაც. ხელოვნების სამეფო კოლეჯში სწავლის შემდეგ, სმიტმა მუშაობა ლონდონის კინომწარმოებელთა კოოპერატივში დაიწყო 1970-იან წლებში და შექმნა საოცრად ჰეტეროგენული ნამუშევრების კორპუსი. მოკლე ფორმის უპირატესობის მინიჭებით, მისი ფილმები აერთიანებს ავანგარდულ, დოკუმენტურ და მხატვრულ რეჟიმებს ენის, იუმორისა და კინო მედიუმის ექსპერიმენტებისთვის [„ასოციაციები“ (1975), „მწყემსის სიამოვნება“ (1980-84), „რეზინის მღეჭავი გოგონა“ (1976)]; იკვლევს ურბანულ პეიზაჟებს [„შავი კოშკი“ (1985-87), „საოჯახო სუიტა“ (1993-94), „ნელი მინა“ (1988-91)]; ან ღიად გმობს პოლიტიკურ წარუმატებლობებს [„სასტუმროს დღიურების“ სერია (2001-07), „კოვიდ გზავნილები“ (2020), „ციტადელი“ (2020)]. ნებისმიერისთვის, ვინც ამ ექსპერიმენტული კინორეჟისორის ლეგენდის ჯერ კიდევ ნაკლებად ნაჩვენები ფილმების რეტროსპექტივას გეგმავს, არცერთი ცენტრალური ნამუშევარი არ იქნება უკეთესი, ვიდრე მისი უახლესი. 27-წუთიანი „ჯონ სმიტი ყოფნა“ მატყუარად მარტივია როგორც ფორმით, ისე შინაარსით: მონაცვლეობითი უძრავი გამოსახულებები და შავი ეკრანის სექციები სტრუქტურას იძენს ინტერტიტრებისა და ხმოვანი თანხლების მეშვეობით, რომელიც გადმოსცემს სმიტის მთელი ცხოვრებისეულ ბრძოლას ინგლისურ ენაში ყველაზე გავრცელებულ სახელთან. თუმცა, თხრობა ისეთივე მდიდარია დიგრესიებით, როგორც ავტობიოგრაფიით, და რთულდება იმ ფაქტით, რომ აღნიშნული ხმოვანი თანხლება და ინტერტიტრები სულ უფრო მეტად ეფარება (და ხანდახან ეწინააღმდეგება) ერთმანეთს. არარეგულარული რიტმი ასევე მყარდება სონიკური და ვიზუალური მოტივებით (ტირილი ბავშვის ხმა და ძველმოდური მოდემის ხმა; ტეიტ გალერეის ლოგოს, უილიამ შექსპირისა და რეტრო მისაღები ოთახის სურათები), რომლებიც ხშირად უხეშად არის ჩართული, რათა შეწყვიტოს უწყვეტი ანეკდოტური ნაკადი. კლასი, პოლიტიკა და კინემატოგრაფიის მექანიკა, როგორც ყოველთვის, სმიტის ფილმებშიც იჩენს თავს, მაგრამ ეს თემები კიდევ უფრო ბუნდოვანი ხდება კულტურული ნარჩენების მრავალფეროვანი ასპექტებით: ლაილის ოქროს სიროფი, Pulp-ის კონცერტი და დისნეის ფართოყბიანი გმირი, რამდენიმეს თუ დავასახელებთ. თუ ტონი დიდწილად მხიარული, თუნდაც ხალისიანი რჩება, ეს განწყობა ასევე რეგულარულად იკვეთება მოჩვენებითი ტვინის სკანირების, ძალადობრივი პროტესტისა და „სახრჩობელას იუმორის“ გამოსახულებებით, რაც ქმნის ყოველდღიური შფოთვის განცდას, რომელიც ძალიან ცნობადია 2025 წელს. როგორც ყველა საუკეთესო ავტობიოგრაფიაში, და ზოგადად სმიტის ნამუშევრებში, „მე“ არასოდეს არის შორს „ჩვენგან“. წლის მარტში პარიზში სმიტს ვესაუბრე, მას შემდეგ რაც „ჯონ სმიტი ყოფნა“ „კინემა დიუ რეალზე“ აჩვენეს. შეგიძლიათ ისაუბროთ საკუთარი თავის ნამუშევრებში ჩართვაზე? თქვენი ფილმები ხშირად თამაშობენ ავტობიოგრაფიასა და ფიქციას შორის პროდუქტიული დაძაბულობით. „მე შეგნებულ გადაწყვეტილებებს არ ვიღებ; უბრალოდ ისე ხდება, რომ თითქმის ყველაფერი, რასაც ვაკეთებ, პირადი გამოცდილებიდან გამომდინარეობს. დიდ განსხვავებას ვერ ვხედავ „ჯონ სმიტი ყოფნასა“ და ჩემს ადრინდელ ფილმებს შორის, რადგან ისინი გარკვეული გაგებით ყველა ავტობიოგრაფიულია, მაგრამ ეს ფილმი იქიდან მომდინარეობს, რომ საკმაოდ დიდი ხანია ჩემს სახელზე ვფიქრობ [იცინის]. ყოველთვის ვფიქრობდი, რომ ამაზე ფილმს გადავიღებდი. ჩემი ფილმების უმეტესობა ემპათიასა და ადამიანებთან დაკავშირებაზეა. ფილმებში, როგორიცაა „საოჯახო სუიტა“ (1993-94) ან „სასტუმროს დღიურები“ (2001-07), თხრობა მაყურებელთან საუბარს ჰგავს, ერთ-ერთ საუბარს, მაგრამ მე ვარ ერთადერთი ადამიანი, ვინც ლაპარაკობს [იცინის]. ზოგჯერ იმედგაცრუებული ვრჩები, როდესაც „ჯონ სმიტი ყოფნას“ აჩვენებენ და მასზე, როგორც ავტობიოგრაფიაზე საუბრობენ. ჩემთვის მნიშვნელოვანია, რომ ეს მხოლოდ ავტობიოგრაფია არ იყოს. ავტობიოგრაფია არის საშუალება, ვისაუბროთ ისეთ საკითხებზე, რომლებიც ყველას გვეხება.“ საიდან მოდის თქვენი ნამუშევრების ეს თვითრეფლექსიური ელემენტები? „ეს იმ დროს არის ფესვგადგმული, როდესაც ფილმების გადაღება დავიწყე. როდესაც ხელოვნების სამეფო კოლეჯში კინოს ვსწავლობდი, მემარცხენე პოლიტიკა და სტრუქტურული კინო დიდი ნაწილი იყო. ფილმების გადაღება დავიწყე იმ დროს, როდესაც უთქმელი [ჭეშმარიტება] იყო, რომ შენი ნამუშევარი ყურადღებას მიიპყრობდა მის კონსტრუქციაზე. ასევე იყო ბერტოლტ ბრეხტის იდეები დისტანცირებაზე და იმის გაცნობიერებაზე, რომ ხელოვნებას უყურებ და არა ილუზიურ სამყაროში იძირები. მაგრამ თეორიას რომ თავი დავანებოთ, მე უბრალოდ მომწონს ნამუშევრები, სადაც ვიცი, რომ ეს არის ერთმანეთზე მიმაგრებული ნაწილები. რაც არსებითად თავად კინოა. მაინტერესებს ფსიქოლოგიური ჩაძირვით თამაში, მაგრამ ასევე შეგახსენებთ, რომ ფილმს უყურებთ.“