მეხსიერება და დოკუმენტაცია რადიკალურ ქმედებებად ითვლება ლიბანში – ქვეყანაში, რომელსაც მღელვარე ისტორია აქვს და ეროვნული არქივი არ გააჩნია. დაჰერის ცოცხალი კულტურული კოლაჟი კოლექტიური ამნეზიის პირდაპირი გამოწვევაა. ლანა დაჰერის ფილმში „გიყვარვარ?“, ერთ მომენტში ქალი ეჭვქვეშ აყენებს მის გარშემო მყოფთა განმეორებით რჩევას, რომ უბრალოდ დაივიწყოს ლიბანის 15-წლიანი სამოქალაქო ომი, რომელიც 1990 წელს დასრულდა. რატომ ითხოვს ის „წარსულში ქექვაზე“, მით უმეტეს, როდესაც „ეს ომი არ იყო უარესი, ვიდრე სხვები“? თუმცა სწორედ მისი გახსენების აქტი – იმის ცოდნა, რომ ომის რეალობა „არ დასიზმრებია“ – უბიძგებს მას, „აწმყოში იქექოს“. ლიბანელი რეჟისორის სადებიუტო სრულმეტრაჟიანი ფილმი თავისთავად მნიშვნელოვანი გათხრების შედეგია, სადაც რედაქტორ ქუტაიბა ბარჰამჯისთან (რომელიც მუშაობდა ფილმზე „ჰინდ რაჯაბის ხმა“) თანამშრომლობით, 20 000-ზე მეტი წყაროა შესწავლილი იმ კადრების მოსაპოვებლად, რომელთაგან ეს 76-წუთიანი ფილმი შეიქმნა. ის არსებითია იმ გაგებითაც, რომ ეს ნაშრომი შესრულდა ქვეყანასთან მიმართებაში, რომელსაც ეროვნული არქივი არ აქვს. ეს ფაქტი – ფილმის გახსნის განცხადებასთან ერთად, რომ თანამედროვე ისტორია არ ისწავლება ლიბანის სკოლებში – არ არის გასაკვირი, როდესაც მას უფრო ფართო რეგიონის კონტექსტში განვიხილავთ. პალესტინის კინოგანყოფილების არქივები, რომელიც 1960-იანი წლების ბოლოს მცირე კინემატოგრაფისტთა კოლექტივად დაიწყო და ფუნდამენტური როლი შეასრულა პალესტინის ეროვნულ კინოში, ისრაელის არმიამ 1982 წელს ბეირუთის ალყის დროს გაიტაცა. ანალოგიურად, ერაყის სახელმწიფო არქივები აშშ-ის ძალებმა ჩამოართვეს ქვეყნის ამერიკის მიერ მართული ოკუპაციის შემდეგ, 2003 წელს. ომის გარდა, პოსტკოლონიური სახელმწიფოების მიერ გამოხატვის თავისუფლების შეზღუდვები ასევე თამაშობს როლს კულტურულ წაშლაში. ფილმის „გიყვარვარ?“ სხვა სცენაში, ორი ქალი გაზეთებს ათვალიერებს და ცენზორის მძიმე ხელით გათეთრებულ სექციებზე მიუთითებს – პრემიერ-მინისტრის სვეტიც კი არ არის იმუნური. ელჰუმ შეკერიფარმა, Bafta-ზე ნომინირებულმა პროდიუსერმა და კურატორმა, რომელიც რეგიონის ფილმებზეა ორიენტირებული, თქვა: „მსოფლიოს არქივები კურირებულია. ისინი არჩევანია, ისინი ასევე ფიქციაა. მათზე წვდომა შერჩევითია. ზოგჯერ, ეს იმაზეა დამოკიდებული, შეძლებთ თუ არა ამ არქივში შესვლის ხარჯების დაფარვას“. ასე რომ, როდესაც არაბული კინოს არქივები მოულოდნელად ჩნდება, ან მოწაფა დერკაუის 1974 წლის აკრძალული ფილმის, „ზოგიერთი უაზრო მოვლენის შესახებ“ შემთხვევაში, 42 წლის შემდეგ ბარსელონაში, ფილმის ნეგატივად მოიძებნება, ხელახალი აღმოჩენა შეიძლება იყოს ისეთივე დამაბნეველი, როგორც სასწაულებრივი. სახელმწიფო შეიძლება იყოს არასანდო მთხრობელი, მაგრამ წარსულის მოგონებები კვლავ გაფანტულია მათ შორის, ვინც ისტორიული მოვლენები გადაიტანა – და ამის გამო ისინი კიდევ უფრო რეალურია. დაჰერი, რომელმაც ფილმზე მუშაობა 2018 წელს დაიწყო, ამბობს: „ლიბანის მსგავს ადგილას, სადაც მთავრობა ისევ და ისევ გიშლით ხელს, ჟურნალისტები, მწერლები, მუსიკოსები, კინორეჟისორები – სწორედ ისინი დოკუმენტირებენ ისტორიას“. 2018 წლის შემდეგ, ლიბანს ბევრი ისტორიის გადატანა მოუწია. იმ წელს, ქვეყანამ საპარლამენტო არჩევნები ჩაატარა ხუთი წლის დაგვიანებით. 2019 წლის ოქტომბრისთვის, სახალხო უკმაყოფილება მასშტაბურ პროტესტებში გადაიზარდა, რამაც სერიოზული გამოწვევა შეუქმნა სამოქალაქო ომის შემდგომ წესრიგს. პრემიერ-მინისტრი გადადგა, მაგრამ მმართველი კოალიცია, მათ შორის ჰეზბოლა და სირიაში ბაშარ ალ-ასადის რეჟიმის სხვა მოკავშირე პარტიები, უპრობლემოდ გააგრძელეს მოღვაწეობა 2020 წლის აგვისტოს ბეირუთის პორტის კატასტროფამდე. ძნელია გადაჭარბებით შეფასდეს ფსიქოლოგიური, რომ აღარაფერი ვთქვათ ფიზიკურ, გავლენა, რაც მსოფლიოს ერთ-ერთ უძლიერესმა არაბირთვულმა აფეთქებამ მოახდინა მოსახლეობაზე, რომელიც უკვე დაზარალებული იყო კოვიდ პანდემიისგან. შესაძლოა, ფილმის ყველაზე სევდიან სცენაში, დაჰერი მიმართავს ამ „უზარმაზარ წყვეტას ჩვენს ცხოვრებაში“, მაგრამ აღიარებს, რომ მოვლენის შედეგად მან გადააფასა პროექტის მიზანი და „ეს იყო მომენტი, როდესაც მე უკვე აღარ ვიყავი დარწმუნებული“. ამას მოჰყვა საპრეზიდენტო ვაკუუმი და შემდგომმა 2022 წლის საპარლამენტო არჩევნებმა დაუზუსტებელი შედეგები გამოიღო: ლიბანი გაურკვევლობაში იყო, რეგიონში, რომელიც ურთიერთგადამკვეთი და გადაუჭრელი კონფლიქტებით იყო მოცული. „ეს იყო ძალიან, ძალიან რთული, რადგან ფილმის რედაქტირება რომ დავიწყეთ, ღაზას ომი ახალი დაწყებული იყო“, – ამბობს დაჰერი. „და ნელ-ნელა, ლიბანში ყველაფერი ბევრად გაუარესდა“. 2024 წლის ოქტომბერში, ისრაელელმა ჯარისკაცებმა კვლავ გადაკვეთეს „ცისფერი ხაზი“ სამხრეთ ლიბანში – მანამდე შეჭრილი იყვნენ 1978 წელს, სანამ ქვეყნის ნაწილებს 1982 წლიდან 2000 წლამდე დაიკავებდნენ – და დაიწყეს დაბომბვის კამპანია, რომელიც ძირითადად შიიტი მუსლიმებით დასახლებულ ტერიტორიებზე, როგორიცაა დაჰიე სამხრეთ ბეირუთში, იყო მიმართული. „ვფიქრობდი, 4 აგვისტო [ბეირუთის პორტის აფეთქება] ყველაზე ტრავმული იყო, სანამ დაჰიეში 80 ტონა ბუნკერის გამანადგურებელი ბომბის აფეთქება არ განვიცადე“, – ამბობს დაჰერი. „ჩემი ბებია დაჰიეში ცხოვრობს. მე სამხრეთ ლიბანიდან ვარ, ამიტომ ჩემთვის ეს ყველაფერი ძალიან რთული იყო“. „ამხელა დაძაბულობისა და ძალადობის“ გავლენა თავის კვალს ტოვებს კინოზე და იმ ტოლერანტობაზე, რაც არაბ მაყურებელს არაბული ფილმების მიმართ აქვს. „ბოლო, რაც გინდა, ეს რეალობაა, კინოთეატრშიც კი“, და ამიტომ დაჰერის ამოცანა იყო...