„მილერის გზაჯვარედინი“: დაუმსახურებლად დაჩრდილული კოენების გენიალური განგსტერული შედევრი

1990 წელს, თვეების შუალედით, განგსტერული ჟანრის ორი საკვანძო ფილმი გამოვიდა. ერთ მხარეს იყო მარტინ სკორსეზეს „კარგი ბიჭები“ (Goodfellas), რომელიც როგორც რეჟისორის კარიერის, ისე მთელი განგსტერული ჟანრის კულმინაციად იქცა და კრიმინალური სამყარო, როგორც გიჟური წვეულება, ასევე გულისამაჩუყებელი და აზრების დამანგრეველი წამოწყება წარმოაჩინა. მეორე მხარეს, ფრენსის ფორდ კოპოლას „ნათლია III“ (The Godfather: Part III) წარმოადგენდა სასოწარკვეთილ მცდელობას დიდების დაბრუნებისა და ფართო აღიარების მოპოვებისა, რადგანაც მან ვერ შეძლო პირველი ორი ნაწილის უპრეცედენტო სიმაღლეებამდე ასვლა. ამ ორი ფილმის ფონზე, თითქმის შეუმჩნევლად, გამოვიდა ჯოელ და ითან კოენების „მილერის გზაჯვარედინი“ (Miller's Crossing), განგსტერული ჟანრის ერთ-ერთი ყველაზე ინტელექტუალური და პოეტური ფილმი. გამოსვლისას არასწორად გაგებული, ეს ნამუშევარი ძმები კოენების კინემატოგრაფიის კვინტესენციაა, რომელიც აერთიანებს მათ სიყვარულს ნუარ ლიტერატურის მიმართ და გმირებს, რომლებიც საკუთარი ფსიქოლოგიური კონფლიქტებით არიან დამწყვდეულნი. ის არის უხეში, იარაღით სავსე კრიმინალური თრილერი – სანამ არ გახდება რაღაც მეტი, რადგან კოენები ღრმად იკვლევენ განგსტერის არქეტიპისა და თავად ჟანრის სულს. სანამ ჩვენ მოუთმენლად ველოდებით ძმები კოენების შესაძლო გაერთიანებას, ახლა საუკეთესო დროა ამ ფილმის ხელახლა სანახავად. კოენების ხმაურიანი შავი კომედიის, „არიზონას აღზრდის“ (Raising Arizona) შემდეგ, რომელიც ორ გაქცეულ მშობელზე მოგვითხრობს, სარეჟისორო წყვილი პოპულარობის ზენიტში იყო. მათი მკაფიო კინოენა და უნიკალური დიალოგების შექმნის უნარი მაყურებელს მათი ხელოვნების ნამდვილ მიმდევრებად აქცევდა. თუ რამე უნდა ვიცოდეთ ძმები კოენების შესახებ, ეს ისაა, რომ ისინი არ მიჰყვებიან ტიპურ კარიერულ გზებს ან გადაწყვეტილებებს. ერთი შეხედვით, „მილერის გზაჯვარედინი“, რომელიც ორგანიზებული დანაშაულის ეპოქაში, აკრძალვის პერიოდშია მოქმედება ვითარდება, წარმოადგენდა მათ პირქუშ ნუარ დებიუტთან, „უბრალო სისხლთან“ (Blood Simple) დაბრუნებას. დუეტი ხშირად ხტუნავდა მძიმე ნუარებსა და ექსცენტრიულ კომედიებს შორის, მაგრამ „მილერის გზაჯვარედინი“ მათი მრავალი განუსაზღვრელი ფილმიდან ერთ-ერთია, რომელიც ერთი შეხედვით ელემენტარულად გამოიყურება, მაგრამ ლიტერატურული დონის ტექსტუალური სიღრმით არის სავსე. ფილმი მოგვითხრობს ტომ რეიგანზე (გაბრიელ ბირნი), ძლევამოსილი კრიმინალური ბოსის, ლეოს (ალბერტ ფინი) მრჩეველზე, რომელიც ცდილობს მშვიდობის შენარჩუნებას მასსა და მეტოქე ბოსს, ჯონი კასპარს (ჯონ პოლიტო) შორის. გზად, მისი გაუბედაობა იწვევს ურყევ ფსიქოლოგიურ კონფლიქტს, რადგან ის ძალადობრივი შუღლის ცენტრში აღმოჩნდება. ფილმი, რომელიც სავსეა დამაკმაყოფილებელი, შინაგანი მღელვარებითა და მედიტაციური სიღრმით, „მილერის გზაჯვარედინი“ განგსტერული ჟანრის ერთგვარი ტროას ცხენია. დიდწილად დაშელ ჰემეტის პულპ-რომანების – განსაკუთრებით „წითელი მოსავლის“ (Red Harvest) და „შუშის გასაღების“ (The Glass Key), ასევე Warner Bros.-ის სხვა კლასიკური განგსტერული ფილმების – გავლენით შექმნილი, კოენები გამორჩეულად გადმოსცემენ ჟანრის მდიდარ ფორმალიზმს. პერიოდის გარემო და სამოსი სავსეა პიროვნულობითა და ელფერით. მაყურებელი გრძნობს კავშირს ამ ამორალურ პერსონაჟებთან, რაც ჟანრის საბოლოო ჯადოსნური ხრიკია. კოენებს უყვართ თავიანთი საყვარელი ძველი ფილმებისა და წიგნების ელემენტების გამოყენება, მათი ინტეგრირება ვიზუალური თხრობისა და დიალოგებისადმი თავიანთ გამჭრიახ ხედვასთან და რაღაც უნიკალურის შექმნა, მიუხედავად მათი რეცეპტის რეტრო ხასიათისა. როდესაც ფილმის ფსიქოლოგია იშლება, „მილერის გზაჯვარედინი“ მოულოდნელად განგსტერული ტროპებისა და მათი პერსონაჟების არქეტიპების სუბვერსიულ დეკონსტრუქციად იქცევა. სიუჟეტის დრამატული არსი გაცილებით ნაკლებად ეხება მკვლელობებს და უფრო მეტად იმას, თუ როგორ ცდილობს ტომ რეიგანი გაერკვეს, ვინ არის ის, როგორც პიროვნება. „მილერის გზაჯვარედინზე“ მუშაობისას, ჯოელ და ითან კოენებს შემოქმედებითი ბლოკი დაეწყოთ. ამ რთული ამბისგან თავის დასაღწევად, მათ გადაწყვიტეს დაეწერათ თავიანთი მომავალი ფილმის, „ბარტონ ფინკის“ (Barton Fink) სრული სცენარი – ისტორია უიღბლო დრამატურგზე, რომელიც ჰოლივუდის სცენარისტთა სამყაროში აღმოჩნდება და საკუთარ თავშია ჩაკეტილი. არც ერთ ფილმს არ გამოუხატავს ისე ნათლად მწერლის შემოქმედებითი კრიზისი ეკრანზე, როგორც „მილერის გზაჯვარედინმა“. მიუხედავად იმისა, რომ კოენები ცნობილი არიან კამერისა და სცენარის სიზუსტით (ეს შეიძლება გავრცელებულად ჩანდეს, მაგრამ იმპროვიზაცია მათ გადასაღებ მოედანზე იშვიათობაა), ტომი წარმოჩენილია, როგორც გავლენიანი ფიგურა ამ მაფიოზურ ომში, მაგრამ ის გამუდმებით „კარგავს თავს“, სიტყვასიტყვით და გადატანითი მნიშვნელობით. ქარში ქუდს კარგავს და სასოწარკვეთილი მისდევს მას, რაც მისი კონტროლის დაკარგვის სიმბოლოა. პერსონაჟის მიდრეკილება, გაუთავებლად იცვალოს ერთგულება ყველა მხარის მიმართ – ლეოს, კასპარის და ბუკმეკერ ბერნი ბერნბაუმის (ჯონ ტურტურო) მიმართ – უკავშირდება კოენების სიყვარულს ნევროტული პერსონაჟებისადმი, რომლებსაც თითქოსდა სრულყოფილი გეგმა აქვთ, სანამ რაღაც არ შეეშლებათ, როგორც ეს მათ დანაშაულის წარუმატებლობის შედევრებში, „ფარგოსა“ (Fargo) და „მოხუცებისთვის ადგილი აქ არ არის“ (No Country For Old Men) ჩანს. „მილერის გზაჯვარედინი“ წარუმატებელი აღმოჩნდა სალაროებში, 1990 წელს გამოსვლისას მხოლოდ 5 მილიონი დოლარი გამოიმუშავა. მიუხედავად იმისა, რომ მას ჰქონდა ნაცნობი, დამაკმაყოფილებელი კრიმინალური/ნუარ თრილერის ყველა ნიშანი, ფილმი უბრალოდ ზედმეტად ბუნდოვანი და მედიტაციურია, რომ მაღალკომერციულ პროდუქტად იქცეს. იმის გამო, რომ ის ასეთი ინტელექტუალური სავარჯიშოა, სავსე კინოისტორიის უამრავი ალუზიით, „მილერის გზაჯვარედინი“ ძმები კოენების ყველაზე სასიამოვნო ფილმია ხელახლა სანახავად. კოენების ფილმოგრაფიის სილამაზე ისაა, რომ თითოეული ფილმის სრულად შეფასება შესაძლებელია მისი ზედაპირული ღირებულებითაც. „დიდი ლებოვსკი“ (The Big Lebowski) შეგიძლიათ უბრალოდ გაუთავებელი სიცილისთვის ნახოთ, მაგრამ თუ გსურთ მისი უფრო ყოვლისმომცველი დონეზე გამოკვლევა, ის...