რომან პოლანსკის „მე ბრალს ვდებ“: რეჟისორის ბნელი წარსული და დრეიფუსის საქმის ექო

„მე ბრალს ვდებ“ (რომან პოლანსკი, 2019). რომან პოლანსკის ცხოვრებისეული გამოცდილება ძალადობასა და აბსურდზეა დაფუძნებული. თითქმის ნახევარი საუკუნის განმავლობაში ძებნილმა, სექსუალურ დანაშაულში ბრალდებულმა და მსჯავრდებულმა პოლანსკიმ ტოქსიკური რეპუტაცია მოიპოვა, თუმცა ჰოლივუდს მისი აღიარებისთვის დრო დასჭირდა. კინემატოგრაფიული ხელოვნებისა და მეცნიერების აკადემიამ ის ოსკარისა და ფეხზე წამომდგარი ოვაციების მიღებიდან 15 წლის შემდეგ გარიცხა, რომელიც მან 2002 წლის ჰოლოკოსტის თემატიკის ფილმისთვის „პიანისტი“ მიიღო. ცოტა ხნის წინ, მისი სახელის ხსენების თავიდან ასაცილებლად, პარიზის თეატრის სოციალური მედიის რეკლამაში პოლანსკის 1988 წლის თრილერის, „შეშლილის“ რეჟისორი არ იყო მითითებული, მხოლოდ თანასცენარისტი რობერტ ტაუნი იყო დასახელებული. ახლა, 2019 წლის ვენეციის კინოფესტივალზე ჟიურის გრან-პრის მოპოვებიდან ექვსი წლის შემდეგ, „მე ბრალს ვდებ“ – რეჟისორის კარიერის მწვერვალი, დრეიფუსის საქმის შესახებ – ქალაქში უდიერად შემოდის, ჯერ კიდევ დისტრიბუტორის გარეშე. მაშ, ღირს კი „მე ბრალს ვდებ“ (ფილმის ინგლისური სათაური „ოფიცერი და ჯაშუში“) ნახვად ან თუნდაც განხილვად? მისი თემა დღევანდელ პოლიტიკურ კლიმატში სულაც არ არის ირელევანტური. 1894 წელს კაპიტანი ალფრედ დრეიფუსი, საფრანგეთის არმიის ერთ-ერთი მცირერიცხოვანი ებრაელი ოფიცერი, ღალატში ცრუდად დაადანაშაულეს და დაუყოვნებლივ გაასამართლეს უკანონო სასამართლომ; მალევე მას სამუდამო პატიმრობა მიესაჯა მარტოობაში, რომლის უმეტესი ნაწილი მან საფრანგეთის გვიანას სანაპიროზე მდებარე კუნძულზე გაატარა. გაყალბებულმა ბრალდებამ, თავხედურმა დაფარვამ, მზარდმა აურზაურმა, რომელმაც მოიცვა დრეიფუსის დამცველების (განსაკუთრებით ემილ ზოლას, რომლის ცნობილი ღია წერილიდანაც ფილმის სათაურია აღებული) გასამართლება, და მეორე აღმაშფოთებელმა განაჩენმა საფრანგეთი ათი წლის განმავლობაში შეძრა, მაშინ როცა მსოფლიო გაკვირვებით უყურებდა. „საქმე“, როგორც მას ავტორი ნიკოლას ჰალასი თავის 1955 წლის კლასიკურ ნაშრომში „კაპიტანი დრეიფუსი“ ახასიათებს, იყო „ყალბი და სიცრუის გიჟური სტრუქტურა, აგებული არაფერზე, უმიზეზოდ, კოშმარი, რომელიც კოშმარის დროს ნახეს.“ შოვინისტური პრესის მიერ ანთებულმა და კათოლიკური ეკლესიის მიერ მხარდაჭერილმა ფრანგულმა საზოგადოებამ დრეიფუსის დანაშაული მიიღო, მაშინაც კი, როდესაც სხვა ქვეყნები მის უდანაშაულობას აღიარებდნენ. ამიტომაც არ იყო უმიზეზოდ, რომ ჰალასმა თავის წიგნს ქვესათაურად დაურთო „მასობრივი ისტერიის ამბავი.“ პოლანსკის არ შეეძლო სცოდნოდა, თუ რამდენად ახლოს შეიძლებოდა ყოფილიყო ეს საქმე ამერიკული საზოგადოების აღმავალ ტენდენციებთან. მიუხედავად ამისა, როდესაც მან დრეიფუსის შესახებ ფილმის გადაღება გამოაცხადა, როგორც მისი პარანოიდული პოლიტიკური თრილერის „მოჩვენება მწერლის“ (2010) გაგრძელება – რომელიც, ისევე როგორც წინა, მწერალ რობერტ ჰარისთან ერთად უნდა დაწერილიყო – აღნიშნა, რომ როგორც ღრმა სახელმწიფოს მაქინაციებისა და მძვინვარე საინფორმაციო მედიის მიერ გამწვავებული დევნის ამბავი, ის ნამდვილად აქტუალური ჩანდა. ან შესაძლოა, ყოველდღიური. ცოტა რეჟისორს აქვს უფრო მეტი მიზეზი, რომ სჯეროდეს კაცობრიობის თანდაყოლილი გარყვნილების. ნაცისტების მიერ ოკუპირებულ პოლონეთში მყოფი ებრაელი ბიჭი (რომლის ოჯახიც საფრანგეთიდან ომის წინა დღეს დაბრუნდა), პოლანსკიმ ველური ბავშვობა გადაიტანა. მისი დედა აუშვიცში მოკლეს. ის გაექცა პოლონეთის ნაცრისფერ ომისშემდგომ პოლიციურ სახელმწიფოს საფრანგეთსა და ინგლისში, შემდეგ კი ჰოლივუდის ბრწყინვალებას, სადაც პოლანსკის ფეხმძიმე ცოლი, შერონ ტეიტი, მესიანურმა კულტმა სასტიკად მოკლა – დანაშაული, რისთვისაც ის, როგორც „როზმარის ბავშვის“ (1968) რეჟისორი, აბსურდულად იყო ეჭვმიტანილი. თუმცა, წარმატებამ მას შურისძიებისთვის უამრავი შესაძლებლობა მისცა. პოლანსკი სპეციალიზირებული იყო კინომაყურებლების შეშინებაში. ის ასევე თავს უფლებამოსილად თვლიდა ახალგაზრდა ქალების მიმართ ძალადობაზე. 1977 წელს ის დააკავეს და გაასამართლეს 13 წლის გოგონას გაუპატიურებისთვის, რის შემდეგაც აშშ-დან გაიქცა პატიმრობის თავიდან ასაცილებლად. არის თუ არა დრეიფუსის საქმის ადაპტირება ის საშუალება, რომლითაც პოლანსკი შესაძლოა საკუთარ ისტორიაზე დაფიქრდეს (როგორც მსხვერპლი და როგორც მოძალადე)? გააიგივებდა თუ არა ის თავს უდანაშაულო ებრაელთან, რომლის კაფკაესკურმა დევნამაც კაფკას წინ უძღოდა და სავარაუდოდ შთააგონა? (დრეიფუსის საქმე ასახული ჩანს „პროცესში“ და „სასჯელთა კოლონიაში“.) პოლანსკიმ თავისი თავი კაფკაესკურ ანტიგმირად გადაიღო ყველაზე პირადულ ფილმში, „მოიჯარე“ (1976). ასევე საინტერესოა, რომ „მე ბრალს ვდებ“ თავდაპირველად „დ“-დ უნდა წოდებულიყო და პოლონეთში გადაღებულიყო. მაგრამ ისეთი ხუმრობით, რომელსაც ლარი დევიდიც კი ვერ წარმოიდგენდა, პროექტი გადაიდო, როდესაც, აშშ-ის ექსტრადიციის მოთხოვნით, პოლონეთის ხელისუფლებამ პოლანსკი ვარშავაში დააკავა პოლონელი ებრაელების ისტორიის მუზეუმის გახსნაზე. პოლონეთში საჯარო ჩვენების შემდეგ, პოლანსკი უკან საფრანგეთში გაიქცა, და იქ დაასრულა ფილმი, გახდა ყველაზე გამორჩეული ფრანგი რეჟისორი, რომელმაც ისტორიულ „cause célèbre“-ს მიმართა მას შემდეგ, რაც ჟორჟ მელიესმა თავისი ცენზურადადებული სერიალი, „დრეიფუსის საქმე“, 1899 წელს გადაიღო. ეს არ ნიშნავს, რომ ეს თემა შუალედში უყურადღებოდ დარჩენილა. საფრანგეთმა აკრძალა 1930 წლის გერმანული პროდუქცია „დრეიფუსი“ (რომელსაც ფიურერამდელმა ადოლფ ჰიტლერმა ებრაულ პროპაგანდად შეუტია) და მისი 1931 წლის ბრიტანული რიმეიქი იგივე სახელით. მიუხედავად იმისა, რომ სიტყვა „ებრაელი“ ეკრანზე არასოდეს წარმოთქმულა, Warner Bros.-ის 1937 წლის ოსკაროსანი, ანტიფაშისტური ფილმი „ემილ ზოლას ცხოვრება“ საფრანგეთში 1952 წლამდე აკრძალული იყო. ისევე როგორც ხოსე ფერერის უხეშად ფრანკოფილური „მე ბრალს ვდებ!“