არსებობს საშინელებათა ფილმების განსაკუთრებული ტიპი, რომელზეც იზრდები და ვერასოდეს ივიწყებ – ისეთები, სადაც ნისლი ეპარება პაპიე-მაშეს საფლავის ქვებს, ხოლო ურჩხულები დაბნეულად გამოიყურებიან თავიანთი არსებობის გამო. ძველი „იუნივერსალის“ ციკლი, გვიან ღამით AMC-ის მარათონები, ის დრო, როცა თქვენი ადგილობრივი არხი „ფრანკენშტეინის პატარძალს“ „კოლჩაკ: ღამის მონადირის“ განმეორებითი ჩვენების შემდეგ უშვებდა ეთერში. ტიმ ბარტონმა, ალბათ, ეს ყველაფერი პირდაპირ ფილტვებში შეისუნთქა, რადგან როცა მან საკუთარი ფილმების გადაღება დაიწყო, ყველა ის კლასიკური აჩრდილი მის უკან ციმციმებდა, თითქოს ვიღაც ძველ საძინებლის კედელს ფანრით ანათებდა. და თუ საკმარისად გინახავთ „ზღაპრები ბნელი მხრიდან“ ან „X-ფაილების“ ადრეული არსებების ეპიზოდები, სადაც ურჩხული არ იყო ბოროტმოქმედი, არამედ პრობლემა, რომელზეც არავის სურდა შეხედვა, „ედვარდ მაკრატელხელა“ თითქოს დავიწყებულ მოგონებასავით გეჯახება. მასში არის იგივე ნერვული, ნაზი გრძნობა, რასაც „ადამიანი-სპილოში“ განიცდი – ფილმის დამოკიდებულება ისეთი ადამიანის მიმართ, რომელიც არ ჯდება და არც ბოდიშს იხდის ამის გამო. ბარტონი ამ მგრძნობელობას იმდენად ნათელ გარეუბანში ათავსებს, რომ ის თითქოს გუგუნებს, და მთელი ადგილი მოულოდნელად უცნაურად გამოიყურება, თითქოს ღიმილი თვალებს არ შეესაბამება. ფრანკენშტეინის ავტორი მერი შელი გაიღიმებდა. ადამიანებს ეს ახლა ავიწყდებათ, მაგრამ 90-იანი წლების დასაწყისში იყო მომენტი, როცა „ედვარდ მაკრატელხელა“ თითქმის ზედმეტად ნაზი ჩანდა იმისათვის, რომ საშინელებათა ჟანრის მომიჯნავე ფილმებთან ერთად განხილულიყო. მაგრამ თუ კანფეტისფერ ფერებსა და „აკვა ნეტის“ ნისლს მოაშორებ, ფრანკენშტეინის ძვლები სწორედ იქაა. ციხე-სიმაგრე გადაკეთებული ლაბორატორიაა, გამომგონებელი მარტოხელა მამაა, რომელიც ღმერთს თამაშობს აკანკალებული ხელებით, ხოლო ედვარდი... ის ყველაზე სიმპათიური ურჩხულია, რაც ჟანრს უნახავს ბორის კარლოფის ქმნილების თვალების პირველად გახელიდან მოყოლებული. ის, რაც ბარტონის ვერსიას გამოარჩევს ჩვეულებრივი „კაცი ქმნის არსებას, ნანობს“ ციკლისგან, არის ის, რომ ედვარდი არ არის ცუდი, საშიში ან ნაკლოვანი – ის დაუსრულებელია. ეს სხვაგვარი ტკივილია. ფრანკენშტეინის ისტორიების უმეტესობა სიამაყეზეა აგებული; ეს კი მოპარულ შესაძლებლობაზე. ტრაგედია ის კი არ არის, რომ ის არსებობს, არამედ ის, რომ მას არასოდეს ეძლევა საშუალება, სრულად იარსებოს. ფილმის მწარე-ტკბილ ბუნებას მატებს საშინელებათა ჟანრის ლეგენდა ვინსენტ პრაისი, რომელიც ედვარდის შემქმნელის როლში უკანასკნელ შესრულებას გვთავაზობს ისეთი ნაზი სევდით, რაც მთელ ფილმს მაქმანებში გახვეულ დამშვიდობებას ამსგავსებს. და როდესაც ედვარდი ქვემოთ, ქალაქში ჩადის, მაკრატელი ისე უჭირავს, თითქოს ბავშვს ეშინია რაიმეს შეხება, ის ხდება ის, რაც ყველა ფრანკენშტეინის ქმნილება ხდება: სარკე. მეზობლები თავიანთ ფანტაზიებს, შემდეგ კი შიშებს პროეცირებენ მასზე. ისინი იგონებენ ცოდვებს, რომლებიც მას არასოდეს ჩაუდენია, შემდეგ კი სჯიან ამის გამო. „ედვარდ მაკრატელხელას“ ნამდვილი საშინელება ის გარეუბანია, რომელიც თბილად იღიმება მანამ, სანამ არ გადაწყვეტს, რომ ვინმემ სისხლი უნდა დაღვაროს. მაგრამ ბარტონი ედვარდამდე მოულოდნელად არ მოსულა. დიდი ხნით ადრე, სანამ თმის გელსა და შავ-თეთრ ზოლიან კოსტუმებს ვიხილავდით, მან პატარა მოკლემეტრაჟიანი ფილმი „ფრანკენვინი“ გადაიღო. ბავშვი, რომელიც თავის ძაღლ სპარკის აცოცხლებს, ქაღალდზე საყვარლად ჟღერს, მაგრამ მოკლემეტრაჟიან ფილმს ბარტონის ის დაუვიწყარი მწუხარება აქვს, რაც მოდის იმ ადამიანისგან, რომელმაც იცის, რას ნიშნავს გიყვარდეს რაღაც მყიფე და გეშინოდეს, რომ სამყარო სამართლიანი არ იქნება. ეს მოკლემეტრაჟიანი ფილმი პრაქტიკულად ხელნაწერი სამადლობელი წერილია ორიგინალური „ფრანკენშტეინისთვის“. კვლავაც ნახავთ ელვას სხვენში, დაპლანკილ არსებას, რომელსაც მხოლოდ იქ სურს დაბრუნება, სადაც მისი ადგილია, და მეზობლები დაუყოვნებლივ პანიკაში ვარდებიან, როგორც კი რამე უცნაურად გამოიყურება. მაგრამ ყველა ხუმრობისა და აშკარა მინიშნების მიღმა, არის მოულოდნელად ნედლი პულსი – თითქოს ბარტონი არა იმდენად ჰომაჟს ქმნიდა, არამედ რაღაცას არჩევდა, რისთვისაც ჯერ სიტყვები არ ჰქონდა. დიუვალი მოსიყვარულე და ღია აზროვნების დედაა ბარტონის 1984 წლის მოკლემეტრაჟიან ფილმში. მოკლემეტრაჟიანი ფილმი ზოგან მოუხერხებელია, მაგრამ მისი გულწრფელობა მაინც იჭრება. სპარკი არასოდეს აღიქმება ურჩხულად; ის უბრალოდ ძაღლია, რომელსაც კიდევ ერთი შანსი მიეცა, და ეს პატარა, თითქმის ჩვეულებრივი სიმართლე უფრო ძლიერად მოქმედებს, ვიდრე ნებისმიერი ვიზუალური ხრიკი. ახლა მისი ყურებისას, იგრძნობთ, როგორ ეძებს ბარტონი იმას, რასაც წლების განმავლობაში მისდევდა: არა საშინელებას, არა პაროდიას, არამედ რბილ, დაღლილ პატარა გულისწყვეტას, რომელიც იმალება ყველაფერში, რასაც ჩვენ „ურჩხულს“ ვუწოდებთ. როდესაც ბარტონი წლების შემდეგ „ფრანკენვინის“ დაუბრუნდა, stop-motion ვერსია არ აღიქმებოდა, როგორც დიდი მხატვრული განცხადება – ეს უფრო იმის განცდა იყო, რომ კაცმა საბოლოოდ აღიარა, რომ დიდი ხნის განმავლობაში რაღაცას ატარებდა საკუთარ თავში და სურდა მისი გამოშვება. სრულმეტრაჟიანი „ფრანკენვინი“ არ ჩანს „უფრო დიდი“, არამედ ისეთი გრძნობაა, თითქოს ბარტონს მეტი სივრცე ჰქონდა იმავე ჭრილობის შესასწავლად, რომელიც მოკლემეტრაჟიანში ჰქონდა ნაცადი. არ არის დიდი სტილისტური „ვაუ“. ის უბრალოდ წყნარ, დაღლილ მწუხარებაში ეშვება. ვიქტორი აღარ თამაშობს უმცროს გამომგონებელს; ის უფრო ბავშვს ჰგავს, რომელმაც ვერ გაარკვია, როგორ იცხოვროს იმ სიცარიელესთან, რასაც შინაური ცხოველი ტოვებს, ამიტომ აკეთებს ერთადერთ რამეს, რაც მისთვის აზრიანია, თუნდაც ეს იყოს ის, რასაც მოზრდილები გაფრთხილებენ, რომ არ შეეხო. სწორედ ამიტომ არის „ედვარდ მაკრატელხელა“ ბარტონის შედევრი. ის ფრანკენშტეინის ქმნილების...