უილიამ ფრიდკინის დაუფასებელი კლასიკა: „ჯადოქარი“ და მისი რთული გზა დიდებამდე

რეჟისორ უილიამ ფრიდკინის გარდაცვალებამ კინოს სამყაროში შოკის ტალღა გამოიწვია, რადგან ყველა პატივს მიაგებს მის კლასიკას - „ფრანგულ კავშირსა“ და „ეგზორცისტს“. ახლა კი კარგი დროა, რომ გადავხედოთ მის ერთ-ერთ ყველაზე დაუფასებელ ფილმს, 1977 წლის კლასიკურ სამოქმედო თრილერს „ჯადოქარს“! 1970-იანი წლები ალბათ ბოლო ათწლეული იყო, როდესაც კინოინდუსტრიას ბევრი ნამდვილი ავტორიტეტი ჰყავდა. რეჟისორები, რომლებიც ფილმებს საკუთარი პირობებით, კომპრომისების გარეშე იღებდნენ; არა მხოლოდ ისინი, ვინც პატარა ინდი ხელოვნების ფილმებს ქმნიდნენ, არამედ ის ადამიანები, რომლებიც მსხვილ პროექტებს ხელმძღვანელობდნენ მსხვილი სტუდიების მხარდაჭერით. ამ ეპოქაში ჩამოყალიბდნენ ისეთი კინემატოგრაფისტები, როგორებიც არიან მარტინ სკორსეზე, ფრენსის ფორდ კოპოლა, სტივენ სპილბერგი, ჯორჯ ლუკასი და ბრაიან დე პალმა და პასუხისმგებელნი იყვნენ იმ ფილმებზე, რომლებიც ათწლეულების განმავლობაში შეინარჩუნებდნენ აქტუალობას. კიდევ ერთი სახელი, რომლის დამატებაც შეგიძლიათ ამ სიაში, არის უილიამ ფრიდკინი, რომელმაც იმ პერიოდში ორი მყისიერი კლასიკა და ერთი გაუგებარი შედევრი შექმნა. კლასიკები აშკარაა: სამი წლის განმავლობაში, ფრიდკინმა გადაიღო „ფრანგული კავშირი“ და „ეგზორცისტი“, ფილმები, რომლებიც, შესაბამისად, საუკეთესო პოლიციური ფილმისა და საუკეთესო საშინელებათა ფილმის ტიტულის მთავარი კანდიდატები არიან... ამაზე კამათი კომენტარებში შეგიძლიათ... „ფრანგულმა კავშირმა“ მიიღო ოსკარი საუკეთესო ფილმისა და საუკეთესო რეჟისურისთვის, რამაც ფრიდკინი ბიზნესში ერთ-ერთ ყველაზე მოთხოვნად კინემატოგრაფისტად აქცია. „ეგზორცისტი“ ყველა დროის ერთ-ერთი უმსხვილესი სალარო შემოსავლის მქონე ფილმი გახდა და ორი ოსკარი მოიპოვა, რის შემდეგაც ფრიდკინი ღმერთად იქცა... ყოველ შემთხვევაში, საკუთარ გონებაში მაინც. ორი ასეთი პატივცემული და წარმატებული ფილმის შემდეგ, ნებისმიერ რეჟისორს შეეძლო თავი დაუმარცხებლად ეგრძნო, და ფრიდკინი იყო ადამიანი, რომელიც საკუთარი აღიარებით, თავადვე სჯეროდა საკუთარი აჟიოტაჟის. როდესაც ამ ორ ფილმს უნდა მოჰყოლოდა შემდეგი პროექტი, ფრიდკინმა საბოლოოდ გადაწყვიტა „ჯადოქრის“ გადაღება, შედარებით მცირებიუჯეტიანი საეჭვო ფილმის, რომელიც მისი აზრით, ადვილად ჩაეტეოდა გაცილებით დიდ პროექტზე მუშაობის დაწყებამდე. მაგრამ ბედს ფრიდკინისთვის სრულიად განსხვავებული გეგმა ჰქონდა, რამაც მისი მცირებიუჯეტიანი ფილმი ძვირადღირებულ და ამოუწურავ წამოწყებად აქცია. მოემზადეთ, რადგან წინ ძალიან რთული გზაა; მჭიდროდ მოეჭიდეთ და გაიგეთ, რა მოხდა ამ ფილმთან დაკავშირებით! „ჯადოქარი“ ეფუძნებოდა ფრანგი ავტორის, ჟორჟ არნოს 1950 წლის რომანს „შიშის საფასური“ (The Wages of Fear), რომელიც შემდგომში 1952 წელს ლეგენდარულმა რეჟისორმა ანრი-ჟორჟ კლუზომ გადააქცია ამავე სახელწოდების ფილმად. ორივე მოგვითხრობს ოთხი სასოწარკვეთილი მამაკაცის ამბავს, რომლებსაც ევალებათ არასტაბილური ფეთქებადი ნივთიერებებით სავსე სატვირთო მანქანების მართვა სახიფათო რელიეფზე, რათა დაეხმარონ ნავთობის საბადოს ხანძრის შეჩერებაში. ერთი არასწორი მოსახვევი, ერთი დიდი მუწუკი, ნიტროგლიცერინის ზედმეტი რყევა, ბუუმი – ყველა მკვდარია. ფრიდკინი როგორც წიგნის, ისე ფილმის მოყვარული იყო და აპირებდა კლუზოსეულ ვერსიაზე ბევრად უფრო მძიმე ფილმის შექმნას, რომელიც თითქმის ისეთივე ცინიკური იქნებოდა, როგორც თავად რეჟისორი. ფრიდკინი ყოველთვის ამტკიცებდა, რომ ეს არ არის ფილმის რიმეიკი, არამედ წიგნის კიდევ ერთი ადაპტაცია, მაგრამ მან მაინც მიმართა კლუზოს მისი კურთხევისთვის განახლებული ვერსიის გადასაღებად, რაც მას მიენიჭა. ფრიდკინი თავდაპირველად თავის ვერსიას გონივრულად მცირე ფილმად, გვერდითა პროექტად მიიჩნევდა, რომლის გადაღებასაც იაფად და სწრაფად შეძლებდა, სანამ ლეგენდარული ბერმუდის სამკუთხედის შესახებ სამეცნიერო-ფანტასტიკურ ეპოსს, სახელწოდებით „ეშმაკის სამკუთხედი“ (The Devil’s Triangle) შეუდგებოდა. თამამად შეიძლება ითქვას, რომ საქმეები ასე არ განვითარდა და „ეშმაკის სამკუთხედი“ არასოდეს გადაღებულა – ძირითადად იმიტომ, რომ სტივენ სპილბერგმა შექმნა „მესამე სახის ახლო კონტაქტები“ (Close Encounters of the Third Kind), რომელიც, სავარაუდოდ, მრავალ მსგავს კონცეფციას შეიცავდა. ოთხთვიანი მუშაობის შემდეგ „შიშის საფასურის“ სცენარზე „ველური ბანდის“ (The Wild Bunch) სცენარისტ უოლონ გრინთან ერთად, ფრიდკინი მზად იყო გადაეღო ფილმი, რომელიც, მისი აზრით, მისი მემკვიდრეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი იქნებოდა, დიდი პროექტი, რომლითაც მას ხალხი დაიმახსოვრებდა. დომინიკის რესპუბლიკაში გამგზავრების შემდეგ, სადაც ამინდი და პირობები სრულიად არაპროგნოზირებადი აღმოჩნდა, ფრიდკინის $2.5 მილიონიანი ფილმი საბოლოოდ $12 მილიონამდე გაიზარდა, სანამ საბოლოოდ დაახლოებით $22 მილიონს არ მოიხმარდა – ზედმეტია იმის თქმა, რომ ეს ძალიან ძვირადღირებული პროექტი იყო 1976 წელს, სტივენ სპილბერგის მიერ „მესამე სახის ახლო კონტაქტებზე“ დახარჯულ თანხაზე მეტიც კი. სინამდვილეში, ბიუჯეტი იმდენად გაიზარდა, რომ მის კოპროდუსერობას ორი სტუდია – Universal და Paramount – დასჭირდა. ფრიდკინს სურდა „შიშის საფასური“ რამდენიმე ძირითადი ასპექტით საკუთარი გაეხადა; ყველაზე დრამატული ცვლილება იყო ოთხი მთავარი პერსონაჟი, რომლებიც კლუზოს ფილმში ღირსეულ ადამიანებად იყვნენ წარმოჩენილნი, მაგრამ ფრიდკინს სურდა, რომ ისინი უაღრესად ნაკლოვანი, მორალურად გარყვნილი ინდივიდები ყოფილიყვნენ – ერთ-ერთი პერსონაჟი ჩვენს პროტაგონისტს პირდაპირ აღწერს, როგორც „ნამდვილ ნაგავს“. საშიში ნიტროს ტრანსპორტირება იქნებოდა გამოსყიდვის მოგზაურობა, მიუხედავად იმისა, რომ ფილმის პირველივე აქტიდან ვხედავთ, რომ ისინი მკვლელები და ქურდები არიან. მაშინაც და ახლაც, ფრიდკინი არასოდეს ყოფილა დაინტერესებული ტრადიციული კინოგმირებით. გარდა ამისა, მან „ჯადოქარი“ განიხილა, როგორც მეტაფორა სამყაროსთვის, სადაც უცხო ადამიანებს, რომლებსაც ერთმანეთი არ მოსწონთ, უნდა მოძებნონ ერთად მუშაობის გზა; წინააღმდეგ შემთხვევაში, ყველაფერი აფეთქდება. უდავოდ, უკვდავი თემა. კიდევ ერთი საკვანძო ცვლილება, ცხადია, სათაური იქნებოდა. როგორც ჩანს, ერთ-ერთი სამუშაო სათაური იყო „Ballbreaker“, ხოლო მეორე, შესაბამისად, „Dynamite“. მაგრამ სამხრეთში კვლევის დროს...