კლასიკური ფილმები და დროის გამოცდა: რატომ „ძველდება“ ზოგიერთი ნამუშევარი ცუდად?

არცერთი ფილმი არ არის ისტორიისგან დაზღვეული. კინოკრიტიკოსები ამბობენ, რომ ყველა ფილმი პოლიტიკურია და ამას მიზეზი აქვს: ყოველი ფილმი იმ დროის პირდაპირი შედეგია, რომელშიც ის შეიქმნა. ყველა ფილმი, რეჟისორების გააზრებით თუ გაუაზრებლად, იმ ღირებულებებს გამოხატავს, რომლებიც იმ პერიოდში საზოგადოებაში ტრიალებდა. დღის ყველა პოლიტიკური საკითხი სინთეზირდება – შეგნებულად თუ შეუგნებლად – ხელოვანის გონებაში, რაც ქმნის ხელოვნებას, რომელიც ყოველთვის თანამედროვე ზნეობის კომენტარი იქნება. თუ ფილმს არ აქვს აშკარა პოლიტიკური ელფერი, ეს მხოლოდ იმიტომაა, რომ ის 100%-ით ეთანხმება არსებულ სტატუს კვოს. თუ ვერ გრძნობთ, რომ ფილმი პოლიტიკურია, ეს მხოლოდ იმიტომაა, რომ თქვენ ეთანხმებით ფილმის მოსაზრებას. ფილმის პოლიტიკის – განსაკუთრებით კი მისი უპასუხისმგებლო პოლიტიკის – დანახვა ბევრად ადვილია რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ, უკვე ისტორიული პერსპექტივიდან. 1960-იან წლებში გადაღებული ფილმები, რომლებიც ახლა 50 წელზე მეტის წინანდელია, აუცილებლად ასახავს იმ ეპოქის დამოკიდებულებებსა და სოციალურ ზნეობრივ ნორმებს. 1960-იანი წლების მრავალი ფილმი იყო წინგადადგმული, პროგრესული ან უნივერსალური, რამაც მათ საშუალება მისცა კარგად დაძველებულიყვნენ და დღესაც თანამედროვე აუდიტორიისთვის მიმზიდველი ყოფილიყვნენ. თუმცა, ბევრი სხვა ფილმი რეტროგრადულია, აძლიერებს იმ ათწლეულის რასისტულ დამოკიდებულებებს, სექსისტურ იმპულსებსა და გულგრილ მესიჯებს. მაშინაც კი, როდესაც 1960-იანი წლების მედიის შემქმნელები პროგრესულები იყვნენ, ისინი მაინც ხშირად უბრუნდებოდნენ სექსიზმს ან რასიზმს ნაგულისხმევად. ჯინ როდენბერი ცდილობდა, რომ მისი 1966 წლის სერიალი „ვარსკვლავური გზა“ (Star Trek) გარკვეულწილად პროგრესული ყოფილიყო დედამიწის ერთიანობის თვალსაზრისით, მაგრამ ის მაინც მინი-კალთებში აცმევდა შოუს ქალ მსახიობებს და წერდა ეპიზოდებს, რომლებსაც საკმაოდ სექსისტური იდეები ედო საფუძვლად. შეგნებულად თუ არა, 1960-იანი წლების შემდეგი ფილმები ცუდად დაძველდა. ბლეიკ ედვარდსის 1961 წლის ადაპტაცია ტრუმენ კაპოტეს რომანისა „საუზმე ტიფანისთან“ თავიდან არც ისე მოძველებულად გეჩვენებათ, მაგრამ მან ნამდვილად შეიძინა მოძველებული ელფერი. ჰოლი გოლაითლი (ოდრი ჰეპბერნი, თუმცა როლი მერლინ მონროსთვის დაიწერა), ექსცენტრიული სოციალიტი, ხან გულუბრყვილოა, ხან კი გამოცდილი, რითაც 1960-იანი წლების თავისუფალ დამოკიდებულებას ასხივებს, რასაც დღეს ფილმებში ხშირად ვეღარ ნახავთ. ფილმი სტრუქტურულადაც თავისუფალია და შესაძლოა, მისი ხანგრძლივი, ჭორაობის სცენებით სავსე წვეულებები უფრო მეტად დაგამახსოვრდეთ, ვიდრე რაიმე, რაც მის სიუჟეტსა თუ პერსონაჟებს უკავშირდება. მე, მაგალითად, ბოლოდროინდელ ხელახლა ნახვამდე არ მახსოვდა, თუ რამდენად იყვნენ ნარკოდილერები ჩართულნი ისტორიაში. სამაგიეროდ, მახსოვდა ბოლო სცენა, სადაც პოლი (ჯორჯ პეპარდი) საბოლოოდ ახერხებს ჰოლის გულის მოგებას. მაგრამ „საუზმე ტიფანისთან“ არა 1960-იანი წლების თავისუფალი დამოკიდებულების გამოა მოძველებული. არამედ თეთრკანიანი მსახიობის, მიკი რუნის, მისტერ იუნიოშის, ჰოლის იაპონელი მემამულის, როლზე მიწვევის გამო. 1960-იანი წლებისთვის თეთრკანიანი მსახიობებისთვის „შავ სახეში“ (blackface) გამოჩენა შეურაცხმყოფელად ითვლებოდა, მაგრამ, როგორც ჩანს, თეთრკანიანი მსახიობის იაპონელ მამაკაცად გადაქცევა მაინც ნორმალურად მიიჩნეოდა, ყოველ შემთხვევაში, მეინსტრიმული სტუდიების სტანდარტებით. რუნის შესრულება საშინლად შეურაცხმყოფელია, რადგან ის ფიზიკურ სტერეოტიპებსა და რასისტულ დამოკიდებულებებს ეყრდნობა. ბლეიკ ედვარდსს, სავარაუდოდ, ეგონა, რომ რუნი უბრალოდ „მხიარულ“ პერსონაჟს თამაშობდა. YouTube-ზე, Be Kind Rewind-ის არხის ვიდეოდან შევიტყვე, რომ ადრეულ პრეს-მასალებში რუნი მოხსენიებული იყო, როგორც „ოჰაიო არიგატოუ“. იმავე ვიდეოში აღნიშნული იყო, რომ ედვარდსი რეალურად დაეყრდნო „მხიარული იაპონური სტერეოტიპის“ პერსონაჟს, როგორც კომედიის ფილმში ჩართვის საუკეთესო საშუალებას. შედეგი კი არის ყველა დროის რასისტული შესრულება. რუნი ხაზს უსვამს მისტერ იუნიოშის აქცენტსა და მოუხერხებლობას, აქცევს მას ისეთ პერსონაჟად, რომლის მონელებასაც თანამედროვე აუდიტორია ვერ შეძლებს. საი ენდფილდის 1964 წლის საომარი ეპოსი „ზულუ“ ასახავს რორკის დრიფტის ბრძოლის მოვლენებს – 1879 წლის კონფლიქტს ბრიტანელებსა და სამხრეთ აფრიკის ზულუს იმპერიას შორის, რომელიც ანგლო-ზულუს ომის დროს მოხდა. ბრძოლა, მოკლედ რომ ვთქვათ, ბრიტანელების მცდელობა იყო რეგიონის კოლონიზაციისთვის. ისანდლვანას ბრძოლაში ადგილობრივმა ზულუს ხალხმა მოიგერია კოლონიალისტები. ზოგიერთმა ზულუმ ბრძოლას თავი დაანება და რორკის დრიფტზე ბრიტანულ პოსტსაც შეუტია. ბრიტანელებმა მოახერხეს თავდასხმის მოგერიება, გამოჩნდნენ „გმირებად“ „ბოროტი“ აფრიკელი ადგილობრივების წინააღმდეგ. „ზულუ“ არაფერს უარყოფითს არ ამბობს ბრიტანულ კოლონიალიზმზე და ჯარისკაცებს „დაკარგული საქმისთვის“ მებრძოლ, გასაჭირში მყოფ გმირებად წარმოაჩენს. Paste Magazine-მა ერთხელ დაწერა რეტროსპექტივა „ზულუზე“, სადაც აღნიშნული იყო, რომ ფილმმა წლების განმავლობაში დიდი კრიტიკა დაიმსახურა ზულუს ხალხის მიმართ დამამცირებელი დამოკიდებულებისა და ბრიტანეთის იმპერიისთვის ბრძოლის დიდების შესახებ ჟინგოისტური დამოკიდებულებების გამო. The Times-მა ერთხელ „ზულუ“ მოიხსენია, როგორც პოტენციურად ისეთი იდეების გამავრცელებელი, რომლებიც ადვილად შეიძლება მიითვისონ თეთრკანიანმა ნაციონალისტებმა. თუმცა, იმავე სტატიაში ფილმის დასაცავად იყო ნათქვამი, რომ მასში ტრაგედიისა და საშინელების სცენები იყო, რომლებიც ნებისმიერ ჟინგოიზმს ამცირებდა. როგორც ჩანს, „ზულუ“ დღემდე საკამათო რჩება. /Film-მა მას მაინც მაიკლ კეინის ერთ-ერთი საუკეთესო ნამუშევარი უწოდა. და მიუხედავად იმისა, რომ „ზულუს“ ტექსტში შესაძლოა არ იყოს არაფერი აშკარა, რაც თეთრკანიან ნაციონალიზმს წაახალისებს, კინორეჟისორებმა მაინც აირჩიეს...