დევიდ შვარცი, 2025 წლის 14 ოქტომბერი ეს სტატია გამოქვეყნდა „ფილმ ქომენთ ლეთერის“ 2025 წლის 10 ოქტომბრის გამოცემაში, ჩვენს უფასო ყოველკვირეულ ბიულეტენში, რომელიც მოიცავს ორიგინალურ კინოკრიტიკასა და წერილებს. წერილის გამოსაწერად დააჭირეთ აქ. „დუზე“ (პიეტრო მარჩელო, 2025) ელეონორა დუზე იყო პირველი მსახიობი – და პირველი იტალიელი – რომელიც „თაიმის“ ჟურნალის გარეკანზე გამოჩნდა. 1923 წლის 30 ივლისის გამოცემის მიზეზი იყო 64 წლის თეატრის მსახიობის ამერიკული დაბრუნების ტური, რომელიც მსოფლიოს ერთ-ერთ საუკეთესო შემსრულებლად ითვლებოდა. ჩარლი ჩაპლინმა მას „ყველაზე დიდი არტისტი, ვინც კი ოდესმე მინახავს“ უწოდა, ხოლო დრამატურგმა ჯორჯ ბერნარდ შოუმ ის ცნობილია, რომ თავის დიდი ხნის მეტოქე სარა ბერნჰარდტს ამჯობინებდა. „ნიუ იორკ თაიმსის“ გამოცემაში, მისი გარდაცვალების შემდეგ, 1924 წელს, ნათქვამია, რომ „დუზეს ხელოვნების უმეტესი ნაწილი იმ ნივთიერებაში მდგომარეობდა, რის დანახვაც ან ადეკვატურად აღწერა ვერავინ შეძლო – იმ ნივთიერებაში, რისთვისაც ჩვენ მხოლოდ ღარიბი, გაცვეთილი სიტყვა „სული“ გვაქვს.“ მწერალმა იქვე მიანიშნა, რომ „შესაძლოა, დუზეს ძალის საიდუმლო მის თვალებში იმალებოდა, რომლებიც ყოველთვის ბრწყინავდნენ, თითქოს ყოველთვის ბრმა იყვნენ გარე სამყაროს მიმართ და თავიანთ შუქს შიგნიდან იღებდნენ.“ დუზეს მიდგომამ, რომელიც მის თანამედროვეებზე მეტად შინაგანი და ნატურალისტური იყო, შთააგონა Actors Studio-ს დირექტორი ლი სტრასბერგი, და მის თაყვანისმცემლებს შორის იყვნენ ანა მანიანი და მერილინ მონრო, თუმცა მათ მისი ნამუშევრების შესახებ მხოლოდ მეორადი წყაროებიდან შეეძლოთ გაეგოთ. მისი მსახიობობა თითქოს კინოსთვის იყო შექმნილი, მაგრამ ის თეატრის ერთგული დარჩა და მხოლოდ ერთ ფილმში გამოჩნდა, 1917 წლის ფილმ „ფერფლში“ (Cenere), რომელიც, მიუხედავად იმისა, რომ თავად უარყოფდა მას, მისი კონტროლირებადი ინტენსივობის ნათელ მაგალითებს გვაძლევს. სტანდარტული ბიოგრაფიული ფილმების აღზევებისა და დაცემის მოტივებისგან თავის შეკავებით, პიეტრო მარჩელოს ბრწყინვალე „დუზე“ პირველი მსოფლიო ომის შედეგად განადგურებული იტალიის ქრებოდა გლამურშია ჩაფლული. ნაცვლად იმისა, რომ მსახიობის მრავალ გამარჯვებაზე იყოს ფოკუსირებული, მარჩელო ყურადღებას ამახვილებს მისი გვიანდელი წლების ბრძოლებსა და ხშირ წარუმატებლობებზე. მისი ფილმებისთვის დამახასიათებელი – მათ შორის „დაკარგულები და ლამაზები“ (Lost and Beautiful, 2015), „მარტინ იდენი“ (Martin Eden, 2019) და „სკარლეტი“ (Scarlet, 2022) – დახვეწილი სილამაზისა და ნედლი, დოკუმენტური სტილის უშუალობის კონტრაპუნქტული ნაზავით, „დუზე“ საოცრად არის გამყარებული ვალერია ბრუნი ტედესკის კაშკაშა, თითქოსდა შეპყრობილი შესრულებით დუზეს როლში: სცენის ქალი ყველაზე პირადულ მომენტებშიც კი, მისი ყოველი ჟესტი მრავლისმეტყველია. ტედესკის ექსპრესიული თვალები დუზეს მღელვარე შინაგან ცხოვრებას გვაჩვენებს, რადგან ის ცდილობს იპოვოს თავისი ადგილი საკუთარი თავისთვის და თავისი ხელოვნებისთვის სამყაროში, სადაც ფაშიზმი იზრდება. ქორწინებით შეზღუდვაზე უარის თქმით (მისი კავშირი მსახიობ ტებალდო ჩეკისთან დიდხანს არ გაგრძელებულა, და მას მღელვარე ურთიერთობა ჰქონდა დრამატურგ გაბრიელე დ'ანუნციოსთან) ან დედობის მოთხოვნებით (მან ქალიშვილი სკოლა-ინტერნატში გაგზავნა), დუზე იყო არტისტი და მეამბოხე, რაც მას მარჩელოსთვის შესაფერის პერსონაჟად აქცევს. მე მას ვესაუბრე ფილმის ჩრდილოეთ ამერიკის პრემიერის შემდეგ, ტორონტოს საერთაშორისო კინოფესტივალზე სექტემბერში. **ვალერია ბრუნი ტედესკი ელეონორა დუზეს როლში არაჩვეულებრივ შესრულებას გვთავაზობს. როგორი იყო მასთან თანამშრომლობა?** შემიძლია ვთქვა, რომ ეს ფილმი მადლის მდგომარეობაში გადავიღე. ვალერია დიდი მსახიობია, მაგრამ ასევე დიდი რეჟისორი, და ამან ბევრი რამ განაპირობა. ორივეს გვიყვარს იმპროვიზაცია. მე დოკუმენტური ფილმებიდან მოვდივარ, ამიტომ ჩემთვის იმპროვიზაცია სასიცოცხლო ძალაა. ბევრ სცენაში კამერას თავად ვაკონტროლებდი. **ის, თუ როგორ იღებთ ვალერიას, მართლაც „სინემა ვერიტეს“ ჰგავს. თქვენ აღბეჭდავთ მის რეაქციებს, და ფილმში მნიშვნელოვანი ნაწილი იმაში მდგომარეობს, თუ რა სხვაობაა მის ნათქვამსა და რეალურ გრძნობებს შორის.** ხელის კამერა კონტრაპუნქტი იყო. მნიშვნელოვანი იყო კონტრასტის არსებობა – რათა ფილმი არ ყოფილიყო ზედმეტად კლასიკური, ან სტანდარტული ბიოგრაფიული ფილმის მსგავსი. ჩემთვის რთული იქნებოდა ასეთი ფილმის გადაღება! და ჩემთვის მნიშვნელოვანი იყო მასთან პირდაპირი ურთიერთობის ქონა, ამიტომაც მჭირდებოდა კამერის უშუალოდ მართვა და სწრაფად გადაადგილება. **შესრულების შექმნის თვალსაზრისით, წარმოადგენდა თუ არა გამოწვევას ის ფაქტი, რომ დუზეს თითქმის არ არსებობს საარქივო კადრები?** ედისონის მიერ შექმნილი ჩანაწერი არსებობდა, მაგრამ ის დაიკარგა. არსებობდა წერილები მასსა და მის ქალიშვილ ენრიკეტას შორის [რომელსაც აქ ნოემი მერლანტი თამაშობს]. ენრიკეტა ძალიან რელიგიური იყო, და მისი ვაჟები მღვდლები გახდნენ. რაც შეეხება ვალერიას მიერ ელეონორას შექმნას, ჩემთვის ეს მისი სულის პოვნა იყო. მე არ მაინტერესებდა პოპულარობის ზრდა; მე მაინტერესებდა მისი ბოლო წლები, როდესაც ის დაუცველი და მყიფე იყო, და ასევე ქვეყნის დაშლის პერიოდი. ეს ის სიტუაციაა, რომლის ასახვაც მინდოდა. ფილმებში ხალხს ყოველთვის გამარჯვებების ხილვა სურს, მაგრამ მე ეს არ მაინტერესებდა. მე ბევრად უფრო მაინტერესებდა წარუმატებლობები. ისტორიის „დამარცხებულები“ ძალიან მაინტერესებს. დუზეს ამბავი გვიჩვენებს, თუ როგორ იყო ის თეატრის რევოლუციონერი, ნამდვილი ნოვატორი. და მისი მრავალი სპექტაკლი საზოგადოების მიერ არ იქნა მიღებული. ფილმის დასაწყისში ელეონორას სურს ტრადიციის შენარჩუნება, იბსენის და სხვა კლასიკური დრამის ძირითადი ნაწარმოებების შესრულებით, და ის ეწინააღმდეგება მოდერნულობის მოზიდვას. მაგრამ შემდეგ ის თავის გზას პოულობს.