როს ლიპმანი კინორესტავრაციის სუბიექტურ ხელოვნებაზე: „არქივის არამუდმივობის პროექტი“

ეს სტატია გამოქვეყნდა 2025 წლის 21 ნოემბერს The Film Comment Letter-ის გამოცემაში, ჩვენს უფასო ყოველკვირეულ ბიულეტენში, რომელიც ორიგინალურ კინოკრიტიკასა და ნაშრომებს გვთავაზობს. კინორესტავრაციის რთული არჩევანი და შრომატევადი ადამიანური შრომა მრავალი მაყურებლისთვის საიდუმლოდ რჩება, მაშინაც კი, როდესაც ახალი საარქივო გამოცემები სულ უფრო ცენტრალურ როლს თამაშობს დამოუკიდებელი ფილმების სასიცოცხლო ციკლში. რესტავრატორ როს ლიპმანის ესეების ახალი კრებული, „არქივის არამუდმივობის პროექტი“ (The Archival Impermanence Project, Sticking Place Books, 2025), მიზნად ისახავს ფარდის ახდას და დეტალურად იკვლევს გადაწყვეტილების მიღებისა და ტექნიკურ პროცესებს მისი მრავალი მნიშვნელოვანი პროექტის უკან. ამ გზაზე ლიპმანი გვაწვდის 2025 წლის კინოშენახვის დისციპლინის მეტაანალიზს, აყალიბებს კითხვების სერიას არქივების ბუნების, კულტურული ობიექტების წარმავლობისა და კინოტექნოლოგიის ისტორიის შესახებ. ლიპმანი 17 წლის განმავლობაში იყო UCLA-ის კინო და ტელეარქივის უფროსი კინორესტავრატორი, სანამ საკუთარ სარესტავრაციო და საპროდიუსერო კომპანია Corpus Fluxus-ს დააარსებდა. მას გადამწყვეტი როლი აქვს ნათამაშები ამერიკული დამოუკიდებელი კლასიკის ხელახლა აღმოჩენაში, როგორიცაა „გადასახლებულები“ (The Exiles, კენტ მაკენზი, 1961), „ვანდა“ (Wanda, ბარბარა ლოდენი, 1970) და „ცხვრების მკვლელი“ (Killer of Sheep, ჩარლზ ბარნეტი, 1978). „არქივის არამუდმივობის პროექტი“ ლიპმანის მთელი კარიერის განმავლობაში შექმნილ ნაშრომებს აერთიანებს. ტექნიკური სახელმძღვანელოსგან შორს, წიგნი სავსეა ლიპმანის თავისებური სტილით, იუმორისტული ანეკდოტებითა და შიდა ინფორმაციით. წიგნი დაყოფილია სამ ნაწილად: „პოეტიკა“ აღწერს რესტავრაციის თეორიულ მიდგომას, „ქეის სტადიები“ განიხილავს სამუშაო პროცესებს ცალკეული ფილმებისთვის, რომლებზეც ლიპმანმა იმუშავა, ხოლო „ისტორიები“ მოიცავს სტატიებს, რომლებიც ლიპმანის მიერ რესტავრაციის პროცესის ფარგლებში ჩატარებული ვრცელი კვლევის შედეგად გაჩნდა. ლიპმანის ძირითადი თეზისები ჩამოყალიბებულია მის 2009 წლის ესეში „რუხი ზონა“, რომელშიც ის აყალიბებს რესტავრაციის პროცესის სავარაუდო „სამოგზაურო გზამკვლევს“. „ზონაში“ (ალუზია როგორც ანსელ ადამსისა და ფრედ არჩერის ფოტოგრაფიული ექსპოზიციის სისტემაზე, ასევე ტარკოვსკის დისტოპიურ სამეცნიერო ფანტასტიკურ ფილმზე „სტალკერი“) წარმოიქმნება უამრავი კითხვა, რომელიც რესტავრაციის სავარაუდო ავთენტურობას უკავშირდება. ეს კითხვები განსაკუთრებით აქტუალურია დამოუკიდებელი ფილმებისთვის, სადაც კინორეჟისორები იშვიათად ინარჩუნებენ ლაბორატორიულ პროცედურებზე კონტროლის იმ დონეს, რაც სტუდიური პროდუქციის რეჟისორებისთვის ჩვეულებრივი ამბავია. კონტაქტური პრინტერის გამოყენებით, ლაბორატორიის ტექნიკოსები მანიპულირებენ ისეთი თვისებებით, როგორიცაა კონტრასტი და გაჯერება, როდესაც ნეგატივიდან ახალ ასლს ქმნიან – ამ პროცესს „თაიმინგი“ ან „გრეიდინგი“ ეწოდება. სხვადასხვა კადრირების მეთოდებით, შესაძლებელია ამ თვისებებზე კონტროლის განხორციელება ცალკეული კადრების დონეზე, თუმცა უფრო ხშირია, რომ განათება (და შესაბამისად, კონტრასტი და გაჯერება) იცვლებოდეს კადრიდან კადრზე ან სცენიდან სცენაზე. მაგრამ დამოუკიდებელ პროდუქციებს იშვიათად ეთმობათ დრო და ფული, რაც მთელი პროექტის ხელახლა გრეიდირებისთვის არის საჭირო, თუ ეს პროცესი მათი ზუსტი მითითებებით არ დასრულებულა. ამიტომ, როგორც ლიპმანი ამბობს, „ძველი სადისტრიბუციო ასლის ემულირება ნიშნავს არა კინორეჟისორის, არამედ იმ ადამიანის ნამუშევრის შენარჩუნებას, ვინც 1975 წლის ერთ ღამეს Deluxe Labs-ში ღამის ცვლაში მუშაობდა“. ავთენტურობის ცნებების კიდევ უფრო გართულებისთვის, კინოარქივები და მუზეუმები, როგორც წესი, განასხვავებენ საარქივო კონსერვაციას, შენარჩუნებას და რესტავრაციას. კონსერვაცია (ყურადღებიანი შენახვა) და შენარჩუნება (დუბლირება სტაბილურ ფორმატებში) ფუნდამენტურად არ ცვლის ფილმის გარეგნობას. რესტავრაცია, მეორე მხრივ, გულისხმობს ფილმის შინაარსის სრულ რეკონსტრუქციას, „სხვადასხვა წყაროდან ვიზუალური და აუდიო ელემენტების გაერთიანებას, რათა მნიშვნელოვნად შეცვლილი ნამუშევარი თავდაპირველ ფორმაში დაბრუნდეს“. მაყურებლებს შესაძლოა რესტავრატორის ამოცანა აღიქვან როგორც ობიექტური, მეცნიერული მცდელობა, რომ ფილმი ზუსტად ისე ხელახლა შეიქმნას, როგორც თავდაპირველად გამოიყურებოდა. თუმცა, ლიპმანისთვის, ნამდვილი რესტავრაცია არის სუბიექტური, ინტერპრეტაციული ხელოვნება, რომელიც რეჟისორის თავდაპირველი ხედვის გაგებით უნდა იხელმძღვანელოს. ლიპმანის კინორესტავრაციის ფილოსოფიაში, ცალკეული ფილმები სინამდვილეში მხოლოდ აბსტრაქტული ესთეტიკური იდეებია. როდესაც რეჟისორი ქმნის ფილმს, ის ამ იდეას აძლევს განხორციელებულ ფორმას, როგორც დამოუკიდებელ ნამუშევარს (მაგ., ორიგინალი სადისტრიბუციო ასლი 35მმ ფირზე). მოგვიანებით, რესტავრატორი ეხმარება ახალი ვერსიის რეალიზაციას შესაფერის ფიზიკურ ფორმატში, საუკეთესო შემორჩენილი ელემენტების გამოყენებით (მაგ., ინტერნეგატივი, დასკანერებული 35მმ-ზე და 4K DCP). ამ თვალსაზრისით, სინამდვილეში არ არსებობს არც ერთი ფილმის მუდმივად ფიქსირებული ვერსია – მხოლოდ მისი სხვადასხვა იტერაცია სხვადასხვა მონტაჟში, ბეჭდვის თაობებსა და ფორმატებში. ვინაიდან რესტავრატორი არსებითად ინარჩუნებს კონტროლის მაღალ ხარისხს ლაბორატორიულ პროცედურებზე, როგორიცაა თაიმინგი, რესტავრირებული ვერსია საბოლოოდ შეიძლება უფრო ახლოს იყოს...